مصاحبه با مصطفی خلعتبری؛ مدیر واحد فرهنگ مردم رادیو
نجوای فرهنگ: از رادیو برای رادیو
مصطفی خلعتبری لیماکی از سال ۱۳۸۴مسئول واحد فرهنگ مردم رادیو و از سال ۱۳۸۵ سردبیر فصلنامه نجوای فرهنگ شده است، مؤسسه میراث فردا در راستای معرفی و شناساندن مراکز مرتبط با مردم شناسی و فعالیتهای آنها این بار با وی مصاحبهای ترتیب داده است که با هم میخوانیم.
- ابتدا از تاریخچه و چگونگی تأسیس واحد فرهنگ مردم بگویید؟
- واحد فرهنگ مردم یکی از بخشهای مرکز تحقیقات صدا و سیماست که هسته اولیه آن در ابتدا توسط سید ابوالقاسم انجوی شیرازی در ۲۵ فروردین سال ۱۳۴۱ تحت عنوان «مرکز فرهنگ مردم» شکل گرفت و بدین ترتیب نهضت فولکلور توسط ایشان پایه گذاری شد، مرحوم انجوی در ابتدا طرحی را با عنوان برنامه «فرهنگ مردم» به مسئولان وقت رادیو ارائه کرد و همین برنامه بعدها منجر به تشکیل یکی از بزرگترین مراکز اسناد فرهنگهای بومی و سنتی ایران یعنی؛ مرکز فرهنگ مردم شد. این برنامه توسط خود ایشان و با نام مستعار «نجوا» با پخش یک ساعت در ماه کار خود را آغاز کرد، به تدریج با استقبال مردم هر ۱۵ روز یکبار و سپس سه شنبه شب هر هفته پخش میشد و به تدریج بین مردم شناخته شد.
- هدف از تأسیس مرکز واحد فرهنگ مردم چه بود؟
- این مرکز با هدف گردآوری اطلاعات و اسناد مکتوب، صوتی و تصویری فرهنگ عامه از طریق مطالعات اسنادی و میدانی کار خود را آغاز کرد.
- فعالیت مرحوم انجوی در این مرکز به چه نحوی بود؟
- وی در برنامه رادیوئی فرهنگ مردم خطاب به ملت ایران فراخوان داد و از آنها خواست که در مورد فرهنگ و آداب و رسوم محل سکونتشان به نشانی برنامه نامه بنویسند، با این فراخوان نامههای زیادی از نقاط مختلف کشور فرستاده شد و در نتیجه گنجینهای از اسناد و دستنوشتههای راویان محلی جمع آوری شد، علاوه بر این گنجینه که متشکل از دستنوشتههای مردم اهالی مختلف ایران بود، موزهای از دست افزارهای مردم کشور مانند اشیاء، لباس و حتی ماکت خانههای روستائی نیز درست شد، همچنین در سالهای پخش این برنامه، مرحوم انجوی از طریق انتشارات رادیو چند جلد کتاب مانند «مردم و شاهنامه» و «آداب و معتقدات زمستان» را با توجه به نوشتههای راویان محلی چاپ کرد.
- بخش برنامه فرهنگ مردم تا کی ادامه داشت؟
- این برنامه تا زمان پیروزی انقلاب اسلامی ایران پخش میشد، پس از انقلاب بعد از چند سال وقفه دو مرتبه در سال ۱۳۶۲ به همت آقای علی ایزدی برنامه رادیوئی فرهنگ مردم آغاز به کار کرد، در اینجا این نکته را هم بگویم که در حالی که قبل از انقلاب، اسناد و مدارک به بخش فرهنگی مرکز تحقیقات صدا و سیما با سرپرستی آقای انجوی فرستاده میشد، بعد از پیروزی انقلاب، اسناد جدیدی که توسط راویان محلی به رادیو فرستاده میشد توسط آقای آذری در همین بخش فرهنگ مردم رادیو بایگانی شد و اسناد نوشتاری قدیمی در بخش مرکز تحقیقات صدا و سیما ماند که در حال حاضر آقای شعاع مدیر این بخش است.
- آیا واحد فرهنگ مردم رادیو و مرکز تحقیقات هیچگونه همکاری با یکدیگر دارند؟
- خیر، این دو مرکز در حال حاضر هیچ ارتباط ارگانیکی با یکدیگر ندارند.
- در ادامه لطفا” به طور خاص توضیحاتی در مورد بخش فرهنگ مردم رادیوی پس ازانقلاب بدهید.
- فعالیت بخش فرهنگ مردم رادیو با برنامه فرهنگ مردم زمان مرحوم انجوی متفاوت بود، از سال ۶۲ گزارشگر خود به مناطق مختلف سفر میکرد که در نتیجه این سفرها هماکنون گنجینه اسنادی مشابه با گنجینه اولیه اما کوچکتر از آن در واحد فرهنگ مردم رادیو وجود دارد که رهاورد سفرهای آقای حسین حقایق به شهرهای مختلف کشورمان است که ایشان ضمن آشنائی با آداب و رسوم این مناطق به جمعآوری و ثبت و ضبط آنها پرداخت و اکنون نوارها و نوشتههای جمع آوری شده توسط مردم این نواحی موجود است. در مجموع واحد فرهنگ مردم رادیو به سه مقطع زمانی تقسیم می شود: دوره اول از زمان آقای انجوی تا انقلاب اسلامی ایران، مقطع زمانی دوم از سال ۱۳۶۲ تا ۸۴ و دوره زمانی سوم از سال ۸۵ تا امروز است که تکرار همان برنامههای دور دوم پخش میشود.
- در حال حاضر واحد فرهنگ مردم رادیو چه نوع فعالیتهائی را انجام میدهد؟
- واحد فرهنگ مردم تا سالهای دهه ۷۰ تحت مرکز مطالعات فرهنگی و بعد با شکلگیری مرکز تحقیقات صدا و سیما زیر نظر مرکز تحقیقات صدا و سیما قرار گرفت که مطالعه و پژوهش در زمینه فرهنگ عامه از فعالیتهای این مرکز به شمار میآید، ما در این واحد سه نوع فعالیت انجام میدهیم، اولین کار ما نوشتن کتاب است، واحد فرهنگ مردم رادیو نوشتههای راویان محلی را به کتاب تبدیل میکند و کتابهایی که تاکنون منتشر شده اند عبارتند از: «فرهنگ مردم بروجرد»: غلامحسین کرزبر یار احمدی، «جشن شب یلدا در ایران»: حمید سفیدگر شهانقی، «قصهها و افسانههائی از گوشه و کنار ایران»: محمد جعفری قنواتی، «جایگاه مهمان و مهان نوازی در فرهنگ مردم ایران»: مصطفی خلعتبری لیماکی، «ترانههای کار در آذربایجان»: حمید سفیدگر شهانقی، «سور و سوگ در فرهنگ مردم لرستان و بختیاری»: محمد حنیف و کتاب «نوروز در فرهنگ عامه» که این کتاب زیر چاپ است.
دومین فعالیت ما انتشار فصلنامه پژوهشی _ فرهنگی «نجوای فرهنگ» است که تا کنون ۱۲ شماره آن چاپ شده است و از شماره هشت به عنوان یک فصلنامه چند رسانهای همراه با سیدی منتشر میشود که این سیدی از نمونههای صوتی راویان محلی و همچنین عکس، موسیقی و فیلم مرتبط با مقالات مندرج در فصلنامه تشکیل شده است، سومین نوع فعالیتهای ما برنامه سازی است، ما به طور روتین چند برنامه رادیوئی داریم، اکنون دوشنبهها ویژه برنامه «چهارسوق» تحت عنوان «خانواده در فرهنگ مردم» از ساعت ۱۵:۳۰ تا ۱۶:۳۰ از شبکه فرهنگ پخش میشود، همچنین برنامهای تحت عنوان «گنجینه» در شبکه جهانی صدای آشنا در مورد فرهنگ مردم ایران داریم که از اسفند ۸۷ برای هموطنان خارج از کشور پخش میشود، ما همچنین فعالیتها و برنامههای پراکنده مناسبتی و غیر مناسبتی با شبکه رادیو تهران، جوان و فرهنگ داریم.
- فصلنامه نجوای فرهنگ از چه سالی منتشر شد و وجه تسمیه آن چه بود؟
- این فصلنامه پائیز ۱۳۸۵ منتشر شد و نام آن به پیشنهاد خود من از سوئی از نام مرحوم انجوی شیرازی گرفته شد، چرا که تخلص ایشان «نجوا» بود و از سوی دیگر چون نجوا در فرهنگ مردم نوعی صوت است به نجوای صوت و صدای مردم که رادیو است، اشاره میکند.
- کمی در رابطه با مقالات این فصلنامه توضیح دهید؟
- ویژگی خاص این فصلنامه نسبت به سایر فصلنامههای فرهنگ مردم این است که ۹۰% مقالات فصلنامه ما از نوشتههای راویان محلی تشکیل شده که برای گنجینه فرهنگ مردم فرستادهاند.
- بسیار کم، چون تعهد ما این است که اکثر مقالات فصلنامه از گنجینهای که راویان محلی فرستادهاند که تقریبا” ۴ هزار ساعت نوار و ۱۰۰ هزار برگ است، تشکیل شود.
- این فصلنامه در چه مکانهایی پخش میشود؟
- فصلنامه نجوای فرهنگ در اختیار مراکز مختلف صدا و سیما، مراکز رادیویی سراسر کشور و راویان محلی قرار میگیرد، علاوه بر این تهیهکنندگان رادیو نیز از این مقالات استفاده میکنند.
- اگر این فصلنامه در حد وسیع پخش نمی شود پس در شناخت مردم از فرهنگ عامه چه نقشی میتواند داشته باشد؟
- هدف این فصلنامه به هیچ وجه شناخت مردم از فرهنگشان نیست، بلکه صرفا” جهت برنامهسازی تهیه میشود، در واقع این مجله یک فصلنامه تخصصی فرهنگ مردم برای تهیه کنندگان و عوامل برنامه ساز رادیو است، نه یک مجله بیرونی که در اختیار عموم قرار گیرد، به عبارت دیگر یک فصلنامه تخصصی از رادیو برای رادیو است، اما در عین حال به صورت آن لاین نیز در سایت مگ ایران و اداره کل پژوهشهای رادیو از طریق دانلود کردن، قابل دسترسی است.
- در سال جاری واحد فرهنگ مردم رادیو چه فعالیتهای خاصی را انجام داده است؟
- ما در سال جاری سه کار پژوهشی در مورد اصلاح الگوی مصرف انجام دادیم که عبارت اند از: «جایگاه نان در فرهنگ مردم ایران»، «روشهای سنتی آبیاری در فرهنگ مردم ایران» و «قناعت و صرفه جوئی در فرهنگ مردم »، علاوه بر این فعالیتهای پژوهشی، قرار است به زودی همایشی تحت عنوان «طنز در رادیو» داشته باشیم که از دو بخش طنز در ادبیات کهن و ادبیات عامه تشکیل شده است.
- در پایان بفرمایید که واحد فرهنگ مردم رادیو با چه مراکزی در ارتباط است؟
- ما در حال حاضر با شرکت «سروش رسانه» همکاری میکنیم و قرار است گنجینهای از آهنگهای مردم ایران را به صورت سیدی یا پیشواز زنگ موبایل ارائه کنیم تا جوانان به جای گوش دادن به موسیقیهای غربی، آهنگهای فولکلور بومی را گوش کنند، همچنین با پژوهشگران اکثر مراکز پژوهشی مثل مراکز مردمشناسی نیز فعالیت میکنیم.
با تشکر از وقتی که در اختبار ما قرار دادید.
تهیه و تنظیم: سعیده رضوانی
