خانه > اخبار مردم شناسي, مراكز مردم‌شناسي > مجموعه گفتمان میراث فردا با پژوهش‌گران و اساتید علوم اجتماعی و حوزه‌های میان‌رشته‌ای

مجموعه گفتمان میراث فردا با پژوهش‌گران و اساتید علوم اجتماعی و حوزه‌های میان‌رشته‌ای

 

در جستجوی فرهنگ مردم، مرکز فولکلور ایران

(قسمت دوم: مصاحبه با زهرا میرزایی، سردبیر برنامه­ی رادیویی فرهنگ مردم)

گفتگو: ثریا لشگری

 

آن چنان که در مقدمه­ی قسمت اول گفته شد، گفتمان‌های انجام گرفته در خصوص مرکز فرهنگ مردم در چند قسمت قابل ارائه خواهد بود که قسمت اول و دوم به فعالیت‌های رادیویی این نهاد فرهنگی اختصاص دارد.

امروزه در بخش رادیو ، ما با دو بخش جداگانه فرهنگ مردم مواجه هستیم. بخش اول برنامه­ی رادیویی فرهنگ مردم است که از سال ۱۳۶۲  با رویکردی متفاوت (نسبت به سال‌های پیش از انقلاب) آغاز به کار کرد و بخش دوم نهاد فرهنگ مردم است که از سال ۱۳۸۵ در واحد رادیویی سازمان صدا و سیما تأسیس و در سال ۱۳۹۰ به حالت تعطیل درآمد.

قسمت اول این گفتمان که در تاریخ ۱۱ اردیبهشت، بر روی سایت موسسه قرار گرفت، فعالیت‌های نهاد رادیویی فرهنگ مردم را به مدیریت دکتر مصطفی خلعتبری تحت پوشش قرار می‌داد. قسمت دوم این گفتمان نیز که در زیر شاهد آن خواهید بود، فعالیت‌های برنامه­ی رادیویی فرهنگ مردم را از سال ۱۳۶۲ به بعد مورد توجه قرار داده است.

موسسه میراث فردا با هدف انعکاس دیدگاه‌ها و فعالیت‌های مراکز فرهنگی و علوم اجتماعی و حوزه‌های میان رشته‌ای آن، و در راستای مجموعه گفتمان‌های خود، گفت و گویی را با خانم زهرا میرزایی که از سال ۶۹ به عنوان پژوهش‌گر و از سال ۸۹ تاکنون، سردبیر برنامه­ی رادیویی “فرهنگ مردم” بوده است، به انجام رسانده. این گفتمان  فعالیت‌ها و تاثیرات این برنامه­ی رادیویی را در حوزه­ی فرهنگ عامه، مورد بررسی قرار می‌دهد.

 

به عنوان سردبیر برنامهفرهنگ مردم ، لطفا توضیحاتی در مورد این برنامه­ی رادیویی ارائه دهید:

از اولین برنامه­های فرهنگ مردم که در آرشیو موجود است، برنامه­ای است به مسئولیت و تهیه­کنندگی دکتر منوچهر محجوب در سال ۱۳۴۰٫ سپس در سال ۱۳۴۱ مرحوم سید ابوالقاسم انجوی شیرازی طرحی را به عنوان برنامه فرهنگ مردم به مسئولان وقت رادیو ارائه کرد و  و همین برنامه بعدها منجر به تشکیل یکی از بزرگترین مراکز اسناد فرهنگ­های بومی و سنتی ایران یعنی مرکز «فرهنگ مردم» شد. این برنامه توسط اِنجوی شیرازی، به صورت منظم و با پخش یک ساعت در ماه کار خود را آغاز کرد و به تدریج با استقبال مردم روبه رو شد و پخش آن به صورت هفتگی ادامه پیدا کرد. این برنامه که از سال ۱۳۴۰ آغاز شده و با طی فراز و نشیب‌هایی  مانند تغییر نام، عدم پخش در مدت کوتاهی بعد از انقلاب و.. تا امروز به کار خود ادامه داده است و از سال ۶۲  نیز، به طور مداوم پخش شده است.

(توضیح موسسه میراث فردا: در اغلب منابع مرحوم انجوی شیرازی به عنوان بانی فرهنگ مردم آورده شده و نامی از دکتر محجوب به میان نیامده است. اما سال آغاز برنامه را برخی از منابع نیز ۱۳۴۰ عنوان کرده‌اند.)

من از سال ۶۹ به عنوان پژوهشگر با این برنامه همکاری داشته­ام و به همراه یک تیم شش نفره با استفاده از منابع مختلف مانند نامه­های شنوندگان و تحقیقات میدانی توانستیم آرشیوی قوی از فرهنگ مردم ایران تهیه کنیم. در حال حاضر نیز از سال ۸۹ سردبیری برنامه را به عهده دارم. آقای محمد محسن رفیعی و خانم شمسی فضل­اللهی، از گویندگان قدیمی و باسابقه­­ این برنامه هستند، خانم ناهید گودرزی، تهیه­کننده و آقای ناصر ملائیان نویسنده­­ی برنامه هستند.

در اینجا باید از زحمات آقای علی آذری نیز که از سال ۶۲ تا ۸۴، سردبیر این برنامه بودند و برای آن زحمات فراوانی کشیدند، تشکر کنم.

هم اینک این برنامه­ی رادیویی، روزهای جمعه در ساعت ۲۱:۳۰ به مدت ۱۵ دقیقه از شبکه­ی رادیویی ایران پخش می­شود و همانند گذشته به شناخت و معرفی فرهنگ عامه ایران می­پردازد.

 

برنامه­ فرهنگ مردم چه اهدافی را دنبال می­کند و از چه بخش­هایی تشکیل شده ؟

هدف ما در برنامه­ی فرهنگ مردم، حفظ، اشاعه و نگهداری فرهنگ مردم این مرز و بوم و آشنا کردن آن­ها به باورها، آداب و رسوم، موسیقی، اعتقادات و آئین­های نقاط مختلف ایران است .

این برنامه به آداب و رسوم، آئین­ و موسیقی محلی در نقاط مختلف ایران می­پردازد. مناسبات ملی و مذهبی، چیستان­ها، ادبیات شفاهی، صنایع دستی، مراسم  و آئین تولد، قربانی­ها و.. از موضوعات مختلفی است که این برنامه به آن­ها پرداخته و خواهد پرداخت. موضوعات برنامه بنابر درخواست شنوندگان و همین­طور انتخاب نویسنده و سردبیر برنامه انتخاب می­شود.

مصاحبه با محققان محلی، گفتگو با اساتید و کارشناسان فرهنگ مردم، گزارش و متن­های گفتاری برنامه، بخش­های مختلف “فرهنگ مردم” را تشکیل می­دهند.

 

مخاطبان برنامه را چه کسانی را تشکیل می­دهند؟

مخاطبان برنامه عموم مردم علاقه­مند به مسائل فرهنگی هستند. هنوز هم شنوندگان به برنامه نامه می­نویسند و موضوعات و مطالب پیشنهادی خود را به برنامه ارائه می­دهند. افرادی از جمله خانم مهری موید محسنی و آقای عزیزا..  ایران­نژاد که هر دو از سیرجان با برنامه همکاری دارند و آداب و رسوم روستای پسوجانِ سیرجان را به مردم معرفی می­کنند یا خانم زهرا ایزدی از کرمان، آقای تقی اسکندری از گیلان و آقای مصطفی جعفرزاده­ دستجردی از کهک قم که در طی این سال­ها ارتباط خوبی با برنامه داشته­اند و توانسته­اند اطلاعات خوبی از نقاط مختلف ایران به ما بدهند و این ارتباط­ها، سبب دلگرمی ما و رادیو خواهد بود.

 

آرشیو برنامه­ی فرهنگ مردم که در طی این سال­ها گردآوری شده و گنجینه­ای ارزشمند محسوب می­شود، به چه صورت است و در اختیار چه کسانی قرار می­گیرد؟

جدای از آرشیو برنامه­های مرحوم انجوی شیرازی و دست­نوشته­ها و اشیایی که برای آن برنامه­ها فرستاده می­شد و هم­اکنون در مرکز تحقیقات سازمان صداوسیما نگه­داری می­شود، آرشیوی متفاوت از مجموعه برنامه­های سال ۶۲ تا زمان حال موجود است که شامل بخش­های مختلفی می­شود و به تناسب، در موقعیت­های پژوهشی مختلف و در رادیو مورد استفاده قرار می­گیرد. لازم می­دانم که از محققان محلی تشکر کنم که به برکت دلسوزی آن­ها برای حفظ فرهنگ عامه­ی کشور، دست­نوشته­ها و مطالبی داریم که شاید اگر سال­ها تلاش می­کردیم نمی­توانستیم آن­ها را به این گستردگی جمع­آوری کنیم.

به طور کلی می­توان گفت؛ آرشیو برنامه­ی فرهنگ مردم، دو بخش است: یکی بخش نوشتاری که شامل دست­نوشته­ها، مطالب و مقالات شنوندگان است و همین­طور بخش شنیداری که گزارش­ها و موسیقی­هایی هستند که ۹۵ درصد آن­ها را مرحوم حسین حقایق(گزارشگر) از سال ۶۲ گردآوری کرده بودند و در اختیار اعضای برنامه­ساز رادیو قرار می­گیرد.

 

برنامه­هایی مانند فرهنگ مردم که در رسانه­ای مانند رادیو تهیه می­شوند، تا چه حد در ترویج و شناساندن فرهنگ مردم ایران تاثیر داشته؟

رسانه، نه تنها بایستی فرهنگ مردم را بیان کند، بلکه باید آن را به گوش دیگران نیز برساند. زیرا ما مراسم و آئین­های بسیار زیبایی همچون تعاون و یاریگری در کشاورزی و.. را داریم که از طریق حفظ و اشاعه­ی آن علاوه بر اینکه می­توانیم روحیه­ی همکاری را در بین مردم زنده نگه داریم، بلکه می­توانیم هویت فرهنگی خودمان را در مقابل فرهنگ بیگانه حفظ نماییم.

برنامه­ی “فرهنگ مردم” به نوعی جنبه­ی آموزشی غیرمستقیم دارد.

همان­طور که می­دانیم یکی از وظایف مردم­شناسی این است که نگوید چه چیزی اشتباه و چه چیزی درست است و به نوعی نباید نسبیت فرهنگی را از یاد ببریم.

زمانی که به یک روستا می­رویم و می­بینیم که کسی برای جلوگیری از چشم زخم، تخم مرغ می­شکند نباید به او بگوییم که این کار درست نیست، زیرا او دلایل خاص خود را دارد و با این نظر ما مخالفت خواهد کرد. ما سعی داریم در برنامه نگوییم فلان کاردرست یا  اشتباه است بلکه سعی می­کنیم از تبلیغ بیشتر مواردی که تا حدودی از دید عموم، جنبه­ی خرافی پیدا می­کنند، خودداری کنیم.

بنابراین کار ما در رسانه با محدودیت­هایی مواجه است ولی درعین حال باید به معرفی آداب و رسوم و مراسم مردم هم بپردازیم. می­توان گفت پرداختن بیشتر، به برخی امور که مطرح کردن آن در رسانه، با محدودیت­هایی مواجه است، بر عهده­ی حوزه­ی دانشگاهی و تخصصی قرار می­گیرد.

 

پژوهشگران حوزه­ی فرهنگ از چه طریقی می­توانند با این برنامه همکاری داشته باشند؟

پژوهشگران و دانشجویان مردم­شناسی و رشته­های مرتبط و به طور کلی علاقه­مندان حوزه­ فرهنگ عامه، در صورت تمایل، می­توانند از طریق نشانی(تهران-صندوق پستی ۵۱۳-۱۹۶۱۵، گروه ایران و فرهنگ، برنامه­ی فرهنگ مردم) با ما در ارتباط باشند و مطالب و دست­نوشته­های خود را ارسال کنند که در صورت لزوم با نام خود آن­ها در برنامه استفاده شود.

اغلب دیده می­شود که برخی دانشجویان و پژوهشگران تحقیقات میدانی را به دلایلی چون کمبود وقت و کمبود امکانات کمتر جدی می­گیرند و این سبب می­شود که بسیاری از کارهای دانشگاهی با تکرار مواجه شوند و بخش عظیمی از اطلاعات فرهنگی در شهرها و روستاهای ما دست نخورده باقی بماند و کمتر کسی سراغ تعریف و نشر آن­ها برود.

و این در حالی است که ما در ایران، یکی از بهترین و متنوع­ترین فرهنگ­های جهان را داریم. فرهنگی که می­تواند بارور شود و حتی به نقاط دیگر صادر شود. ما در دنیا هویت فرهنگی داریم و نیازی نداریم که برای خودمان هویت فرهنگی بسازیم. باید بکوشیم هویت فرهنگی خود را حفظ کنیم؛ و این­ها جز از طریق مطالعه و پژوهش در فرهنگ عامه­ به دست نمی­آید.

 

به عنوان سوال آخر، از دلیل علاقه­ی خود به فرهنگ عامه­ی ایران بگویید.

با توجه به اینکه بسیاری از آثار و آداب و رسوم ایران در یونسکو به ثبت جهانی رسیده، من می­بینم که از کشورهای دیگر علاقه­مند هستند بر روی فرهنگ ایران کار کنند.

باید قدر خودمان را بدانیم و به جای اینکه فرهنگ دیگران را تبلیغ کنیم، با فرهنگ غنی خودمان آشتی کنیم.

برای مثال به دلیل اینکه ایران یک منطقه­ی آفتابی است و حدود ۳۰۰ روز در سال آفتابی است، قنات­ها در آبیاری سنتی ایران نقش مهمی داشتند ولی در حال حاضر به آن­ها کم­توجهی می­شود و اغلب قنات­ها در حال خشک شدن هستند؛ اما الان موتور عمیق می­زنند که تمام آب منطقه را می­کشد و قنات­ها را هم خشک می­کند.

در صورتی که ژاپن درصدد بود که فن ساخت قنات را از ایران خریداری کند. بنابراین می­توان، در کنار استفاده از علم و تجربه­­ی گذشته، از تکنولوژی نیز بهره برد و پیشرفت کرد.

باید گفت فرهنگ، به خصوص فرهنگ مردم، مثل یک موجود زنده می­ماند که دائم در حال تغییر، تحول و رشد است و گاهی هم ممکن است این موجود زنده بیمار شود. اگر فرهنگ، بیمار شد، مردم آن جامعه هم به نوعی بیمار می­شوند. بنابراین همه­ی ما اعم از رسانه­ها، دانشگاهیان و مسئولین باید فضایی را فراهم آوریم تا فرهنگ مردم این جامعه بیمار نشود و همیشه سالم و سرحال باقی بماند.

در انتها باید بگویم برنامه­ی “فرهنگ مردم” شناسنامه­ی رادیو است؛ و مانند قصه­ی شب رادیو و چند برنامه­ی دیگر، به نوعی هویت رادیو محسوب می­شود. الان که ۵۲ سال از عمر این برنامه می­گذرد و رو به کهنسالی دارد، به عنوان یکی از پژوهشگران و سردبیران این برنامه، آرزو می­کنم همیشه جوان بماند و بتواند از ایران بگوید.

 

از اینکه وقت خود را در اختیار موسسه میراث فردا گذاشتید سپاسگزارم.

 مطالب مرتبط:

قسمت اول: گفتگو با دکتر مصطفی خلعتبری لیماکی، مدیر بخش «فرهنگ مردم رادیو»

قسمت سوم: گفتگو با علیرضا هاشمی ـ فرهنگ عامه دغدغه‌ا­ی پایان ناپذیر