خانه > اخبار مردم شناسي > به مناسبت فرار سیدن زادروز استاد منوچهر ستوده

به مناسبت فرار سیدن زادروز استاد منوچهر ستوده

 

ستوده، قلم را با قدم عجین کرد

تهیه و تنظیم: زینب جوادنیا 

منوچهر ستوده

غالبا ما ایرانی­ها به خاک، فرهنگ و تاریخ خود می­بالیم. شاید حتی برخی از ما کمترین مطالعه­ای درباره کشور خود نداشته باشیم اما این حس در درون ما وجود دارد و سبب می­شود ناخودآگاه در مقابل تحریف فرهنگ، جغرافیا و تاریخ کشور از سوی بیگانه عکس­العمل نشان دهیم.

این جغرافیای کم­نظیر در درون خود گوهرهایی را پرورانده تا ارائه­دهنده­ی ایران بزرگ به جهانیان باشد، که اگر این بزرگان نمی­بودند، هم­اکنون قسمت عظیمی از تاریخ و پیشینه­ی ایران فراموش می­گشت.

«دکتر منوچهر ستوده» یکی از آن گنج­های بی­نظیر ایران می­باشد که عمر خویش را صرف تعالی ایران و مکتوب کردن فرهنگ اقوام ایرانی و تاریخ و جغرافیای ایران نموده­اند. ایشان با مسافرت­های بسیار و حتی با پای پیاده گام به گام پیش رفتند و مشاهدات عینی خویش را با بررسی دقیق و مطالعه­ی آثار گذشتگان و عکس­برداری، به صورت گنجینه­ای عظیم از کتب، گردآوری نمودند. به یقین، استاد منوچهر ستوده، چهره­ی ایران را، ستودنی رسم نموده است.

منوچهر ستوده متولد ۲۸ تیرماه ۱۲۹۲ در تهران؛ ایران­شناس، جغرافیدان، استاد دانشگاه تهران و پژوهشگر ایرانی است. او تحصیلات ابتدایی خویش را از مدرسه­ی امریکایی­ها آغاز کرد و سپس در سال ۱۳۰۷ در کالج امریکایی­ها ادامه تحصیل داد و در ۱۳۱۳ به دانشسرای عالی معلمین راه یافت تا زبان و ادبیات فارسی بخواند و نزد استادانی چون علی اکبر شهابی آموزش دید. و پس از آن نیز همین رشته را تا مقطع دکتری در دانشگاه تهران ادامه داد و در سال ۱۳۲۴ به اخذ مدرک دکتری نائل آمد.

وی گرچه مدرک دکترای خود را در رشته زبان و ادبیات فارسی اخذ کرد، اما نگاهی به آثار و تالیفات او نشان می­دهد که همواره فرهنگ و اقوام ایرانی، مورد توجهش بوده است.

ستوده نه به قصد ماجراجویی که به قصد دانستن و شناختن، قدم در کوهستان می­گذاشت. چه اینکه خود، درباره کتاب «از آستارا تا استرآباد» که تاریخ­نگاری دقیقی از خطه­ی گیلان تا مازندران و گلستان است و اطلاعات دقیق و جامعی از بناها، یادمان­ها، آثار تاریخی و اطلاعات جغرافیایی و تاریخی منطقه را به مخاطب عرضه می­دارد، می­گوید: ” این ده جلد کتاب پشت میز نوشته نشده. یعنی تمامش. تمام این رشته کوه البرز را که شما نگاه می­کنید، از آستارا تا خلیج حسین قلی…، بنده هر دره­ای را رفته­ام و دوباره برگشتم…متوجه بودم که باید این قلم با قدم عجین شود و اگر قلم با قدم عجین نشود، نتیجه نمی­دهد.”

درباره اهمیت، دامنه موضوعی و کیفیت آثار  دکتر ستوده می توان گفت که او از معدود محققان حوزه‌های مختلف علوم انسانی در ایران معاصر و حوزه تاریخی و فرهنگی ایران بزرگ است که از شیوه‌ها و ابزارهای گوناگون و حیطه‌های مختلف علمی، در نوشته‌ها و مطالعات خود بهره برده است. این امری است که با وجود سنت دیرینه‌اش در مطالعات ایرانی، در سال‌های اخیر، تا حد زیادی مورد غفلت پژوهشگران داخلی قرار گرفته است.

برای ستوده موضوعات و قلمروهایی از قبیل تاریخ،‌ جغرافیا و ادبیات حوزه‌های کاملاً جدا و بدون ارتباط با هم نیست. او با وجود آنکه خود را بیشتر جغرافیدان می‌داند، ولی از رشته‌های دیگر علوم انسانی نیز در جهت تکمیل و تقویت تحقیقاتش استفاده شایانی کرده است. در واقع باید اذعان کرد ستوده از نخستین استادان علوم انسانی در تعلیم و تربیت نوین ایران است که مفهوم مطالعات میان رشته‌ای در علوم انسانی را به درستی دریافته و  از آن در تحقیقات خود به طور کامل و به جا بهره برده است.

برای نمونه، در اثر بزرگ ستوده، «از آستارا تا استرآباد» و شماری دیگر از آثار او، نویسنده صرفاً به استفاده از چند محور از موارد اسناد تاریخی، مطالعه میدانی، تاریخ شفاهی، متون قدیمی، آثار و ابنیه بازمانده و موضوعات اجتماعی و اقتصادی بسنده نکرده و ترکیبی از این موارد را موضوع تحقیقات خود قرار داده است. به عبارت دیگر، ستوده محقق کلاسیک و سنتی بومی است که به طور کامل با استفاده از روش‌ها و ابزارهای مختلف نوین، جایگاه خود را در قله مطالعات ایرانشناسی در جهان تثبیت کرده و پس از چندین دهه زندگی علمی، اکنون خود به مرجعی یگانه در ایران‌شناسی معاصر تبدیل شده است.

سه حوزه اصلی کار ستوده، تاریخ محلی، جغرافیای تاریخی و تاریخ خانواده‌هاست. این سه حوزه اگرچه از دیرباز در پژوهش‌های ایرانی جایگاه خاصی داشته‌اند، ولی در دو سده اخیر بیشتر توسط محققان، سفرنامه نویسان و ایران شناسان غیر ایرانی مورد توجه واقع شده بود. بیشتر پژوهشگران معاصر ایرانی تا قبل از منوچهر ستوده یا کمتر حوصله و رغبت جدی به مطالعه و پژوهش در این حوزه ها نشان می‌دادند یا در صورت توجه، کارشان از نظر روش علمی و نگاه دقیق امروزی آکادمیک به موضوعات دچار ضعف بوده و آثارشان با وجود غنای اطلاعات ارائه شده، دارای ارزش پژوهشی پایینی بوده است.

دیگر حوزه موردتوجه استاد ستوده شناسایی، بازخوانی و انتشار علمی و انتقادی متون کهن تاریخی در حوزه‌های موردعلاقه‌اش است. متونی که ستوده برای نخستین بار منتشر کرده، یا به تصحیح انتقادی و علمی آنها دست زده و اکنون از دست‌مایه‌های بی بدیل مطالعات ایرانشناسی در جهان به شمار می‌روند.

ستوده در سال ۱۳۳۰  بنا به دعوت انجمن فولبرایت برای سفر مطالعاتی به امریکا رفت. در ۱۳۳۱ به عضویت جامعه ملی جغرافیای امریکا درآمد و در سال بعد به اعضای انجمن ایران­شناسان به ریاست ابراهیم پورداود پیوست. وی در سال­های بعد، آموختن زبان پهلوی را در محضر دکتر آبراهامیان آغاز کرد. همچنین نخستین کتاب خود را با عنوان «فرهنگ گیلکی» در سلسله انتشارات انجمن ایران­شناسی در سال ۱۳۳۲ منتشر کرد. در سال­های بعد چندین سفر مطالعاتی به خارج از کشور داشت. ارتقا به درجه استادیاری دانشگاه تهران و بعد دانشیاری و انتقال به دانشکده ادبیات دانشگاه تهران و عضویت در گروه تاریخ و سرانجام ارتقا به درجه استادی در سال ۱۳۵۴، از جمله اتفاقات زندگی او به شمار می­رود.

ستوده طی همین سال­ها تا سال ۱۳۸۱ در کنگره­های مهم ایران­شناسی همچون کنگره­ی بین­المللی تاریخ و باستان­شناسی ایران در دانشگاه اکسفورد و کنگره­ی بین­المللی ابوریحان در پاکستان سخنرانی کرد. سفر به چین و آسیای میانه از دیگر فعالیت­های سال­های اوایل دهه ۶۰ استاد بود.

تا به امروز نزدیک به ۵۲ جلد کتاب و ۲۸۶ مقاله از دکتر ستوده به یادگار مانده است. کتاب­ها و مقالات استاد نشانه­ی دل­بستگی ژرف ایشان به تاریخ و پیشینه فرهنگ ایرانی است.

برخی از کتاب­های دکتر ستوده عبارتند از :

–        فرهنگ گیلکی، بهمن۱۳۳۲

–        فرهنگ بهدینان، ۱۳۳۵

–        فرهنگ کرمانی، ۱۳۳۵

–        تصحیح حدودالعالم من المشرق الی المغرب، ۱۳۴۰

–        تصحیح مهمان­خانه بخارا، ۱۳۴۰

–        فرهنگ سمنانی، ۱۳۴۲

–        تصحیح جغرافیای اصفهان، ۱۳۴۲

–        فارسی برای انگلیسی زبانان، ۱۳۴۴

–        تصحیح تاریخ عراقی، ۱۳۴۵

–        قلاع اسماعیلیه، ۱۳۴۵

–        تاریخ گیلان و دیلمستان، ۱۳۴۷

–        از آستارا تا استرآباد

–        فرهنگ سمنانی، ۱۳۵۶

–        استر ناوند، ۱۳۶۷

–        جغرافیای تاریخی شمیران

–        عجایب المخلوقات و غرائب الموجودات

–        احیاء الملوک

–        البرز کوه

–        جغرافیای اصفهان: جغرافیای طبیعی و انسانی و آمار اصناف شهر

–        اسناد خاندان خلعتبری

–        نام نامه ایلات و عشایر و طوایف

–        ظفرنامه خسروی

–        …..

منوچهر ستوده همراه با مرحوم ایرج افشار- پدر کتاب­شناسی ایران – و دوست چند ده ساله­اش به سفرهای متعددی رفت و همچنین مجله فرهنگ ایران زمین را با همکاری یکدیگر منتشر کردند. این ایران­شناس برجسته پس از درگذشت پروفسور  محمد حسن گنجی–جغرافیدان–  بیان کرد که گنجی و افشار از جمله بزرگ­ترین مردانی بودند که در تمام زندگی­ام شناخته­ام.

ستوده در جوانی فاصله­ی تهران تا اردبیل را به مدت۱۷ روز با پای پیاده طی کرد، او بسیاری از قله­ها، کوه­ها و دشت­ها را زیر پا گذاشته و حالا هم از تهران گریزان است. تابستان­ها به خانه ییلاقی­اش در روستای کوشک در گچسر می­آید و زمستان­ها را در خانه­ای دیگر در چالوس می­گذراند.

دکتر باستانی پاریزی در مستندی تحت عنوان ” خون است دلم برای ایران ” که درباره­ی زندگی دکتر منوچهر ستوده توسط سید جواد میرهاشمی ساخته شده، چنین گفته­اند: ” ستوده با احتیاط قدم بر می­دارد و پیاده­روی را بر سواره رفتن ترجیح می­دهد و با ملایمت قدم در راه می­نهد و راه دور را به تدریج طی می­کند.”

مرحوم دکتر ایرج افشار نیز بیان کرده بودند که “در مدت ۶۰ سالی که با ستوده بودم چند صفت او برجسته­تر است. یکی خاکی بودن اوست. به تجمل و تعین اعتنایی ندارد. دیگر بیابانی بودن اوست، یعنی طبیعت­گردی و به دیده­ی تیز در رنگ­های کوه و کویر و بیابان و ماهور نگریستن. همچنین نظر کردن و دل بستن به آداب و رسوم بومی و ملی و یکی را با دیگری سنجیدن و همه را در حافظه نگاه داشتن و به موقع به یاد آوردن. دیگر مسلط بودن به اعصاب خویش و معتدل و اندازه خوردن آنچه خوردنی است…….”

قطعا خود منوچهر ستوده یک اثر تاریخی است. از آن جهت که این مرد بزرگ ، تاریخی را در خود دارد که می­توان در پس هر پیچ و خم آن نشست و نگاه کرد و درس گرفت. ستوده، البته دستی در تاریخ دارد، تاریخی که با جغرافیای این مرز و بوم آمیخته است. منوچهر ستوده را می­توان به جرات نخستین کسی به حساب آورد که بخشی از سرزمین زیبا و کهن ایران را پیموده و مشاهدات خود را مکتوب کرده است.

منوچهر ستوده، نمونه­ی بی­بدیل از مردی است که خود را وقف کار خود کرده و از پس این ایثار و فداکاری، آثاری به جای مانده که می­تواند جویندگان تاریخ این مرز و بوم را سیراب کند.