خانه > انسان شناسی ادبیات, فرهنگ ایران > «نگاهی گذرا به به کوشش‌های فرهنگی ایرج افشار»، به مناسبت سومین سالگرد درگذشت وی

«نگاهی گذرا به به کوشش‌های فرهنگی ایرج افشار»، به مناسبت سومین سالگرد درگذشت وی

سید صادق سجادی(معاون پژوهشی و دبیر بخش تاریخ مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی)

ایرج افشارفعالیت پژوهشی ایرج افشار به آخرین سال‌های تحصیلات دبیرستانی او بازمی‌گردد. ۱۵ ‌سال بیشتر نداشت (۱۳۱۹ش) که به همکاری با مجله آینده پرداخت؛ نشریه‌ای که پدرش شادروان دکتر محمود افشار بنیان نهاده بود و به زودی به یکی از نشریات فرهنگی درجه اول در زمینه تاریخ و فرهنگ جهان ایرانی تبدیل شد. ایرج افشار پس از مرگ پدر، مدیریت آن را برعهده گرفت و طی ده‌ها‌ سال بعد، تا وقتی انتشار آن مجله متوقف شد، همواره دل در گرو نشر آن داشت. تجربیات ایرج افشار در این زمینه، او را به سردبیری و مدیریت و انتشار چند نشریه دیگر برانگیخت. مجموعه‌ی فرهنگ ایران‌زمین، مجله‌های ادبی و پژوهشی و کتاب‌شناسانه مهر، راهنمای کتاب، کتاب‌های ماه، ایران‌شناسی، سخن و تعدادی دیگر که همه از بهترین نشریات ایران به شمار می‌آمدند و هنوز هم به ندرت می‌توان نشریاتی در آن سطح در ایران سراغ گرفت، از آن جمله‌اند. ایرج افشار از ۱۳۳۰ش در کتابخانه دانشکده حقوق دانشگاه تهران مشغول به کار شد و از آن پس با گام‌هایی بلند و استوار در زمینه نسخه‌شناسی و کتاب‌شناسی پیش رفت. مدیریت کتابخانه‌های دانشسرای عالی؛ ریاست کتابخانه ملی؛ ریاست کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران؛ ریاست مرکز تحقیقات ایران‌شناسی؛ ریاست مرکز ملی کتاب، وابسته به کمیسیون ملى یونسکو؛ عضویت در چندین انجمن مرتبط با ایران‌شناسى داخل و خارج از ایران و نیز عضویت شوراى عالى اسناد ملى ایران و ده‌ها عنوان دیگر از این دست، نتیجه کوشش بی‌وقفه استاد ایرج افشار برای تجدیدحیات آثار مکتوب فارسی و ایرانی از راه تنظیم و نشر ده‌ها مجلد فهارس نسخه‌های فارسی کتابخانه‌های ایران و جهان بوده است.
به‌ خصوص باید از فهرست مقالات فارسی او یاد کرد که احاطه بی‌نظیر افشار را بر نشریات فارسی و مندرجات آن نشان می‌دهد.  به سبب همین کوشش‌ها و آثار بی‌مانندی که در آن زمینه‌ها پدید آورد، نه دوره دبیری کنگره جهانی تحقیقات ایرانی را برعهده گرفت و آنها را به بهترین شکل اجرا کرد و راه برد و نتایجش را در دسترس همه محققان قرار داد. درباره فعالیت‌های دانشی ایرج افشار بسیار می‌توان نوشت.  فهرستی که اخیرا از آثار او، اعم از کتاب، رساله، مقاله، مقدمه و فهارس نسخ خطی و فهارس مقالات فارسی و…
تدوین شده و اکنون در دست تکمیل است و تعداد آن بر ۲۰۰۰ عنوان بالغ شده، خود کتابی بزرگ به شمار می‌رود. کتابخانه‌ای که او طی بیش از ۶۰‌ سال کوشش‌های پژوهشی مستمر در تاریخ و فرهنگ و ادب ایرانی گردآورد، در واقع گنجینه‌ای بزرگ از آثار نایاب و کمیاب درجه اول به شمار می‌رود. ایرج افشار این گنجینه‌ی گرانبها را به کتابخانه و مرکز اسناد مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، که از اواسط دهه ۷۰ به همکاری با آن پرداخت، اهدا کرد تا ضمن حفظ آن، در دسترس پژوهشگران و جویندگان قرار گیرد. یادداشت افشار دراین‌باره خواندنی است:
به موجب این مشروحه، کتابخانه‌ی شخصى اینجانب که حاوى مجموعه‌هاى مذکور در همین مشروحه و مخصوص و مناسب براى پژوهش‌هاى ایران‌شناسى است، بنا به مذاکرات موافقت‌آمیزى که با مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامى شده است، به منظور بر کنار ماندن از پراکندگى(که خود ناظر پراکنده‌شدن بسیارى از کتابخانه‌هاى ارزشمند بوده‌ام)‌، به مرکز مذکور سپرده مى‌شود تا در ساختمان تازه‌ساز واقع در آجودانیه شمیران استقرار یابد و با نگاهبانى دلسوزانه که نسبت به همه متعلقات آن مجرى خواهند داشت، همیشه و بى‌هیچ مضایقه و به دور از ایجاد هرگونه مشکلى وسایل استفاده علمى و پژوهشى از آن، براى هر ایران‌شناسى اعم از ایرانى و خارجى و محققان رشته‌هاى مرتبط فراهم باشد.»

استاد ایرج افشار از اواسط‌ سال ۱۳۸۹ش دچار بیماری شد و به سرعت روی به ضعف گذاشت. اما کارهای پژوهشی را همچنان ادامه می‌داد. در بهمن‌ماه بیماری‌اش شدت گرفت و مدتی در بیمارستان بستری شد.  یک‌چند به خانه بازگشت و امیدی تازه در دل انبوه دوستان و یاران و همکارانش برآورد که حال استاد رو به بهبود نهاده است. اما دریغا که آن امیدها چندان نپایید و به‌زودی به بیمارستان بازگشت و چند روز بعد، بعدازظهر چهارشنبه ۱۸ اسفندماه، درحالی‌که دوستان و دوستدارانش اخبار مربوط به احوال جسمی و روحی او را لحظه به لحظه و دهان به دهان می‌پراکندند، برای همیشه خاموش شد.

منبع: روزنامه‌ی شهروند