ميراث فردا » حضرت علی در ترانه‌های عامیانه
خانه > اخبار مردم شناسي, انسان شناسی ادبیات, فرهنگ ایران > حضرت علی در ترانه‌های عامیانه

حضرت علی در ترانه‌های عامیانه

.

YaAliIbnAbiTalib1 (1)علی علیه‌السلام، محور و موضوع بسیاری از قصه­‌های مردم ایران است. روح و جان بسیاری از ترانه­‌ها و نغمه‌­های عامیانه است و باورها و اعتقادات و آیین‌­ها و مراسم فراوانی، در سرزمین ما با نام او پیوند خورده است. امام علی، در فرهنگ سرزمین ما چهره­ای فرا زمانی و فرا مکانی است، همیشه وجود داشته و وجود دارد و این نام در نزد ایرانیان، با برکت و حیات گره خورده است.

«مقاله‌­ی علی (ع) در ترانه‌های عامیانه» نوشته‌‌ی محمد افروغ[۱]، در شماره‌­ی دوازده فصل‌نامه‌­ی فرهنگ مردم ـ مرکز تحقیقات صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران ـ بهار ۸۷ ـ منتشر گردیده و اینک به مناسبت میلاد حضرت علی علیه‌السلام، بخشی از این مقاله در سایت میراث فردا بازنشر می‌گردد.

 

چکیده

ترانه‌های عامیانه جزء موسیقی فولکلور و میراث فرهنگی محسوب می‌شوند. این ترانه‌ها زاییده‌ی اندیشه، خلاقیت، ‌احساسات و عواطف عموم مردم ایران هستند.

ترانه‌های عامیانه در حقیقت وامدار جایگاه، مقام و حضور گسترده‌ی حضرت علی در تمام عرصه‌های زندگی مردم و به خصوص در حوزه‌ی موسیقی عامیانه و ترانه‌های محلی است.

به ندرت می‌توان منطقه یا مناطقی از کشور را نام برد که در حوزه‌ی ترانه‌های عامیانه از نام،‌ یاد و جایگاه مولای متقیان علی (ع) خالی باشد.

کلید واژه‌ها: علی (ع)، شعر محلی، ترانه­ی محلی، نوروزخوانی، عشق، قصه

 

مقدمه:

همان‌طور که گفته شد ترانه‌های عامیانه بخشی از میراث فرهنگی تلقی می‌شود که ریشه در اعتقاد و باورهای یک ملت دارد و از دانش، اندیشه و عواطف انسانی سرچشمه می‌گیرد. از حوادث مشترک زندگی مردم، مایه گرفته و اصولا خصلتی جمعی دارد. به صورت سینه به سینه و شفاهی از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شود و در این روند از شرایط حاکم بر زندگی جاری مردم نیز متاثر می‌گردد. هنرهای عامیانه که بخش عظیمی از این میراث فرهنگی به شمار می‌رود،‌ پیوندی مستقیم و قوی، هم با زندگی تولیدی و هم با ترانه‌های عامیانه دارد،‌ به طوریکه مردم در حین کار و تلاش خود از ترانه‌های عامیانه مدد می‌گیرند. محتوای بیشتر ترانه‌های عامیانه در روستاها و عشایر به مقام علی(ع)،‌ وصف رشادت، شجاعت، مهربانی، عطوفت و سایر خصلت‌های آن حضرت اختصاص دارد.

ترانه‌های عامیانه  و سنتی ایران، ‌بیان احساسات مردم ایران است که در قالب معین و همگن و دلنشین ارائه می‌شود. این ترانه‌ها در تمام اشکال خود سرشار از مضامین و تعبیرهای اسلامی است و این امر جزو ویژگی‌های این هنر بی‌پیرایه و ساده، محسوب می‌شود. هنرمندان مسلمان و متعهد ایرانی تاکنون توانسته‌اند با آمیختن فرهنگ و هنر ایرانی با مضامین، تفکرات، تعبیرها و ارزش‌های اسلامی، امکان بروز و رشد را برای خود و ترانه‌های عامیانه فراهم کنند.

حضور امام علی و نام و یاد ایشان در تمام عرصه‌های زندگی و هنر ایرانی، به‌خصوص در حوزه‌ی موسیقی و ترانه‌های محلی و عامیانه، گسترده است. زیرا در باور ایرانیان مسلمان، حضرت علی، امام اول شیعیان جهان، نزدیک‌ترین شخصیت اسلامی به رسول اکرم و صالح‌ترین بنده‌ی خداست. و ذکر نام مقدس او گره از هر مشکلی باز می‌کند و به فرد، آرامش و انرژی می‌دهد و نمود این را در ترانه‌های محلی و عامیانه شاهد هستیم.

نوشته‌ی حاضر به جلوه و سیمای حضرت علی در ترانه‌های عامیانه نظر دارد. در ادبیات تمام ملل چنین شخصیت‌هایی در مقام نیروهایی برخوردار از قدرت ماوراء طبیعت و فراانسانی نمایان می‌شوند و نقش چاره‌گر و حمایت‌کننده و فریادرس دارند.

علی(ع) در ترانه‌ها به مثابه‌ی فریادرس و یاری‌دهنده،‌ حضوری همیشگی دارد. اگرچه همچون مراد و مرشد و پیامبرش، یک انسان است اما در اساس، نماد و نمونه به شمار می‌رود. مردم آنچه در علی می‌جویند و می‌یابند،‌ چیزی برتر و فراتر از الگوها و نمادهای پیرامونشان است و علی را انسانی مثال‌زدنی در جهان آرمانیشان می‌شناسند و دوست دارند خودشان و همه‌ی مردم، همچون علی باشند.

هم از این روست آنکه در پیرامون خود دادرسی نیافته، هم‌کیشان و همراهانش گره از کار فروبسته‌اش نگشوده‌اند، با چنین سوز و دردی از علی و خدای او چاره‌جویی می‌کند:

به سوز سینه‌ی حیدر                            به اشک چشم پیغمبر

مُرادم دِه همین روزی                            دگر طاقت نمی‌آرم (همایونی، ۱۳۷۹: ۴۸۵)

یا اعلی‌العالمین در باز کن                       یا امیرالمومنین درخواست کن

مشکلی افتاده اندر کار من                     با دوانگشت یدا.. باز کن  (هدایت،‌۱۳۵۲: ۴۸)

ناله‌ها و سروده‌های درد و اندوه، گرچه سهم قابل توجهی در ترانه‌ها دارند، اما یاد و نام سیماهای قدسی و محبوبان خدا بر بسترهای گوناگون از حالات و احساسات برآمده از شادی و سرور نیز، جای ویژه‌ای دارند. شمار و مضمون این نوع ترانه‌ها بسیار است و آنچه از این پس می‌آید،‌ گزینه‌ای از میان انبوهی از گونه‌های مضمونی است:

علی(ع) در عشق

در عاشقانه‌ها،‌ نام و یاد علی (ع) فضای عاطفی میان عاشق و معشوق را تلطیف و روحانی می‌کند. عاشق و معشوق ترانه‌سرا یا ترانه‌خوان، در استواری بر عهد و پیمانشان، حریم قداست و تبرک نامش را شاهد و گواه می‌گیرند و بر استواری عهد خویش، به نام او سوگند می‌خورند.

به قرآنی که خطش ناشماره

به مولایی که تیغش ذوالفقاره

سر از سودای عشقت برندارم

که تا دین محمد پایداره (افروغ، الیگودرز، مشاهده)

بیا دلبر بنای دلبری کن

دکون واکن، بنای زرگری کن

اگر مهر علی در سینه داری

محبت چند روزی بیشتر کن  (پازدار، ‌الیگودرز، نگارنده)

حقیقی‌ها

گونه‌ای از ترانه‌ها که از نظر محتوا و مضمون به مدح و توصیف چهره‌های قدسی اختصاص دارد. در «سده‌ی بیرجند» این نوع ترانه‌ها را «حقیقی» می‌نامند. حقیقی‌ها،‌ صرفا در حق و حقیقت، مدح و منقبت اولیای دین،‌ پیامبر اکرم (ص) و بالاخص حضرت علی می‌باشند. (پناهی، ۱۳۷۶: ۳۹۷)

این نامگذاری که در نقاط دیگر ایران به آن اشاره نشده، تمجید جالب و مناسبی است. در حقیقی‌ها، علی بیش از دیگر سیماهای قدسی در چشم‌انداز ترانه‌سرا و ترانه‌خوان جلوه‌گر می‌شود.

در این گلزار بوی گل میایه

صدای چهچه بلبل میایه

چه غم داری، اگر در وقت مردن

همون ساعت صدای دُلدُل[i] میایه  (همایونی، ۱۳۷۹: ۴۸۲)

گفتنی است که در حقیقی‌ها سراینده یا خواننده‌ی ترانه، جز شوق لقای علی، هیچ تمنایی ندارد. او را در بوی گل و صدای بلبل می‌جوید:

سرانداز امیر و گوشه‌ی پل

قدمگاه علی، جا سُم دُلدُل

عرق از چهره‌ی سرخ محمد

چکیده بر زمین، پیدا شده گل  (همان، ۳۹)

بهار اومد، بهار اومد،‌ خوش اومد

علی با ذوالفقار اومد، خوش اومد

علی با ذوالفقار، قنبر جلودار

که سنبل لاله‌زار اومد، خوش اومد  (همایونی، همان: ۱۲۸)

علی(ع) را در خواب دیدن، مضمون دیگری است که در حقیقی‌ها تکرار شده است:

علی دیدم، علی در خواب دیدم

علی در مسجد و محراب دیدم

علی دیدم، سوار دُلدُلش بود

چو قنبر در کنارش می‌دویدم  (ناصحی، ۱۳۷۹: ۱۵۴)

کارآوا

بخش جذاب و پر حرکت در ترانه‌هایی که نام علی (ع) را با خود دارند، به کار بدنی و فیزیکی، تعلق دارد. در کارآوا، علی (ع) حضوری نیرو بخش و به تعبیری برکت‌خیز دارد. آنگاه که زمین را شخم می‌زنند، بذر می‌پاشند، آبیاری می‌کنند، درو می‌کنند و خرمن می‌کوبند، محصول را برمی‌دارند و تقسیم می‌کنند. گندم‌کاران روستای «سمیه»[ii] در دهستان شبانکاره‌ی شهر برازجان، برای وزن کردن گندم، شبی خوش‌یمن را در نظر می‌گیرند و کسی که مسئول پیمانه کردن گندم است، تسبیحی در دست دارد. از نام امام علی شروع می‌کند و هر پیمانه گندم را با نام یکی از امامان از خرمن برمی‌دارد و در جوال یا ظرف صاحب سهم می‌ریزد.

امام اولم خوانم علی را

امام دومم خوانم حسن را

امام سومم شاه شهیدان  (نجف‌زاده، ۱۳۷۵: ۹۱)

اساسا در بیشتر آیین‌های تقسیم محصول، قاعده‌ی شمارش و کیلو کردن گندم و محصولات مشابه با چنین رسمی رایج است. سیستانی‌ها، ترانه‌ای با وزن هجایی هنگام کیلو کردن گندم می‌خوانند که دارای ساختاری کمابیش مشابه ترانه‌ی یاد شده است:

کیل اول: یک، خدا یکی است.

کیل دوم: دو، محمد رسول خداست.

کیل سوم: سه، علی ولی خداست.

مصراع‌های بعدی، مضامین متفاوتی دارند: کیل چهارم: چهار، برکت خدا بسیار..

اما در کیل دهم، باز نام محمد (ص) و امام علی (ع) و امام حسن (ع)، ختام یک دوره از کیلو کردن است. کیل دهم: ده هزار بیشتر شود. دین محمد از کرم علی. (صدیق، ۱۳۵۲: ۱۵۸)

نکته‌ی حساس و جالب در کارآوا اینکه آنچه به علی (ع) نسبت داده یا از اوطلب می‌شود، نه زیاده‌طلبی است و نه مبتنی بر تضرع و لابه و نوحه‌سرایی. طلب و نیاز، عقل‌پذیر و خودمدار است و به پدیده‌های خرافی و باورگزیر، تمسک جسته نمی‌شود.

در شدت و دشواری کار، نام علی بوی سیب است که خستگی را از تن دور می‌سازد. در آیین «جوی روبی و بیل‌گردانی» در «نیمه‌ور»، هرگاه که مردم شرکت‌کننده در این «کارآیین» جمعی احساس خستگی و درماندگی کنند، یکی از بیل‌دارها که صدای نسبتا خوشی دارد، سرودی می‌خواند و دیگران اورا همراهی می‌کنند.

خواننده: اگر ناتوانی بگو یا علی

جمعیت: یا علی

خواننده: اگر خسته‌جانی بگو یا علی

جمعیت: یا علی

خواننده: چو بینی تنت را به بلا، مترس از بلا و بگو یا علی

جمعیت: یا علی (جنیدی: ۱۳۶۴: ۹۸)

ترانه‌خوان و ترانه‌سرا که کار، مایه و پایه‌ی اصلی زندگی اوست، خود را به طور مطلق به امام علی (ع) رها نمی‌کند که علی (ع) از آسوده‌طلبان و کارگریزان و تن‌پرورانی که به حساب دسترنج دیگران زندگی می‌کنند، بیزار است، حتی اگر ستایشگر و مداح او باشند. زیرا امام، خود ارج‌گذار و دوستدار کار است و از کار، اگرچه در نخلستان جهودان باشد، سر باز نمی‌زند. برای او گوارا و پسندیده است که رنجمایه و مزد کار خودرا، قوت و لقمه‌ی کودکان یتیم و مردان و زنان بی‌کس و از کار افتاده کند.

نوروزخوانی

در باور مردم، تولد حضرت علی و نیز روز جلوس او به خلافت اسلامی، با نوروز تقارن داشته است. این باور در جای جای ادبیات فارسی هم اشاراتی شده است. هاتف اصفهانی می‌گوید:

همایون روز نیروز است امروز به فیروزی              بر او رنگ خلافت کرد شاه لافتی، ماوا(همایونی، همان)

در ادب عامه به ویژه در ترانه‌های نوروزی هم این، به تقارن اشاره شده اسست:

علی آن ماه اولیا

آقای ما مشگل گشا

نوروز سلطان آمده

گل در گلستان آمده (همان)

شاید مصرع «نوروز سلطان آمده» که تقریبا در بیشتر نوروزخوانی های مناطق مختلف ایران، ترجیع‌بند شعرهای نوروزخوانان است، اشاره به همین تقارن روز خلافت امام علی با نوروز باشد.

کودکانه‌ها (لالایی‌ها)

در نغمه‌های مادران برای خواب کردن و نوازش و سرگرمی و بازی کودکانه که باید آن را کتاب پرورش کودک در فرهنگ ملی نامید، سیمای علی (ع) بازتاب دارد. مادر، علی (ع) را دوستدار و حامی کودک و یار و یاور خانواده می‌داند و آنگاه که می خواهد کودکش را به خواب بسپارد، او را به لطف و حمایت امام علی (ع) امیدورا می‌سازد.

لالا لالا بکن که خوابت آید                             علی، شیر خدا فریادت آید. (شکورزاده، ۱۳۶۳: ۴۴۰)

لالا لالا علی گویم                                       که لالا بر تو می‌گویم

علی برتر علی سرور                                    علی داماد پیغمبر (همایونی، ۱۳۷۹: ۴۳و۴۲)

گاه از زمزمه‌ی مادر، قصه‌ای پدیدی می‌آید، از سفری رویایی برای دیدار علی (ع)

لالالای، لای، لالایی

شبی رفتم به دریایی

درآوردم سه تا ماهی

یکی اکبر، یکی اصغر

یکی داماد پیغمبر

که پیغمبر دعا می‌کرد

علی ذکر خدا می‌کرد

علی کنده، درِ خیبر

به حکم خالق اکبر

لالای، لای، لای، به مشهد شی

اگر حضرت بفرمایه

تو جارو کش زینب شی (همایونی، ۱۳۷۶: ۱۹۲)

قصه‌های منظوم

در ترانه‌های قصه‌گو، علی و فرزندان او موضوع شعرهای سرگرمی و بازی کودکانه هستند:

رفتم، رفتم به صحرا،    دیدم یکی به تنها،    گفتم چه داری در بغل؟   گفتا کتابی پرغزل

گفتم بخون تا گوش کنم   به کشید تا بکشم اسب علی،     تا علی سوار بشه..

خدای زمین و آسمون، یا علی جون مهربون (رضوی، الیگودرز، نگارنده)

سرور و شادی

در سرور و شادی و در لحظات شور و شادابی زندگی، علی (ع) در یادها نشسته است. در خراسان خانواده‌های مذهبی در شب عروسی از ساز و ضرب استفاده نمی‌کنند. اما آتو[iii] ، اشعار سنگینی می‌خواند که مضمون آن‌ها ازدواج حضرت علی با دختر پیامبر است:

بادا مبارک، بر جمله یکسر                            از بهر عیش خاتون محشر

گفتا به لقمان، آن حی داور                           بندید و عقد زهرا به داور

یاران بگویید با دیده‌بوسی                            بادا مبارک، عیش عروسی

در آخرین بند این ترانه‌ی مفصل که ضرباهنگ ترانه تند و تندتر می‌شود، شعرها همه در وصف علی است.

عیش ولی داور است، یاران مبارک باد            ساقی حوض کوثر است، یاران مبارک

در واسونک‌های شیرازی (ترانه‌های ویژه‌ی عروسی) وقتی که عروس و داماد را به حجله می‌فرستند، برای بیان صدق و صفای خود، علی (ع) را گواه می­گیرند.

کی به حجله؟کی به حجله؟ شازده دوماد با زنش

صبح صادق بارِشیم تا غنچه‌ی گل وا کنیم

ما که صدق صاف داریم با علی سودا کنیم

منابع

الف)کتاب  مقاله

۱-    همایونی، صادق (۱۳۷۹) ترانه‌ی محلی فارس، شیراز: بنیاد فارس‌شناسی

۲-    پناهی سمنانی، احمد (۱۳۷۹)، ترانه و ترانه‌سرایی در ایران، تهران: سروش

۳-    پناهی سمنانی، احمد (۱۳۶۸)، ترانه‌های محلی ایران، تهران: سروش

۴-    پناهی سمنانی، احمد (۱۳۸۰)، ترانه‌های دختران حوا، تهران: ترفند

۵-    نجف‌زاده‌ی بارفروش، محمدباقر (۱۳۷۵)، نغمه‌های مازندرانی، تهران: حوزه‌ی هنری تبلیغات اسلامی

۶-    افشار سیستانی، ایرج (۱۳۶۷)، ایل‌ها، چادرنشینان، طوایف عشایری، جلد ۲: تهران: امیرکبیر

۷-    شکورزاده، ابراهیم (۱۳۶۳)، عقاید و رسوم مردم خراسان، تهران: سروش

۸-    ناصحی، محمدمهدی (۱۳۷۹)، دوبیتی‌های عامیانه، بیرجندی، مشهد: انتشارات محقق

۹-    صدیق، مصطفی، مگوشه‌هایی از زندگی مردم دهکده‌ی سمیه»، مجله‌ی هنر و مردم، شماره ۱۷۵

۱۰-عناصری، جابر«گذری بر موسیقی نواحی ایران»، مجله‌ی هنر و مردم، شماره ۵۳-۵۴

ب) منابع میدانی

۱-افروغ، محمد، ذلقی، بشارت، الیگودرز، لرستان، مصاحبه با نگارنده

۲-پازدار، گل نساء، ذلقی، بشارت، الیگودرز، لرستان، مصاحبه با نگارنده

۳- پاپی، کرمعلی، خرم‌آباد، لرستان، مصاحبه با نگارنده

۴-سلمان‌پور، عبدالمجید، تربت حیدریه، خراسان رضوی، مصاحبه با نگارنده

۵- رضوی، عبدا..، الیگودرز، لرستان، مصاحبه با نگارنده

۶- ترابی، محمد، بیرجند، خراسان جنوبی، مصاحبه با نگارنده


  1. دانشجوی موزه‌داری سازمان میراث فرهنگی

[i] ـ نام اسب امام علی (ع)

[ii] ـ  Somiyye

[iii]  ـ زن روضه‌خوان