طرح پژوهشی قلمرو و موضوعات مردم‌نگاری

کارفرما: مرکز تحقیقات و مطالعات سازمان صدا و سیما

مجری: مؤسسه میراث فردا

کاربرد طرح: ارائه الگوی کار مردم‌نگاری برای پژوهش‌گران جوامع بومی (ایلی و روستایی)

سال اجرا: ۱۳۸۳

 

کتاب قلمرو و موضوعات مردم‌نگاریمردم‌نگاری به عنوان اولین مرحله در پژوهش‌های مردم‌شناسی و انسان‌شناسی، مهمترین روش گردآوری اطلاعات این دو رشته علمی به شمار می‌رود. پژوهش‌های مردم‌نگاری از یکسو تابع قواعد و روش‌های تحقیق است و از سوی دیگر در حوزه‌ها و موضوعات نسبتاً شناخته شده ای انجام می‌گیرد. بنابراین «روش» و «موضوع» از مباحث مهم مردم‌نگاری است که این طرح پژوهشی سعی دارد به هر دو، خصوصا «موضوع» بپردازد.

شیوه‌ها و موضوعات مردم‌نگاری، دستاورد حدود دو قرن تجربه‌های میدانی در اقصی نقاط جهان، خصوصا در سرزمین‌های مستعمراتی است که رفته رفته شکل مدون و علمی‌تری به خود گرفته‌اند. هر یک از مردم‌شناسان چیزی به آن افزوده و در تکوین و تدوین آن تلاش کرده‌اند.

حوزه‌ها و موضوعات مورد مطالعه مردم‌نگاری را می‌توان به سه الگوی جوامع ایلی، روستایی و شهری تقسیم نمود. جوامع روستایی و ایلی حوزه موضوعی نسبتا مشترکی دارند و حتی برخی از شهرهای سنتی نیز در بسیاری از موضوعات مردم‌نگاری با این جوامع مشترک هستند. اما جوامع شهری، خصوصا شهرهای مدرن و کلان شهرها، الگوی موضوعی کاملا متفاوتی را دنبال می‌کنند و تنوع و تغییر و پیچیدگی موضوعات فرهنگی از شاخصه‌های مهم این جوامع است. هدف این طرح پژوهشی مشخص نمودن حوزه‌ها و موضوعات مردم‌نگاری در جوامع ایلی و روستایی است که در کنار آن به روش‌ها و مبانی مردم‌نگاری و مونوگرافی نیز پرداخته شده است. در خصوص جوامع شهری نیز پژوهشی جداگانه‌ای در حال انجام است که در سال‌های بعدی منتشر خواهد شد.

 بیشتـر تجربیـات مردم نگاران در جهـت شناسـایی حوزه هـا و موضوعات مردم نگاری، در جوامع سنتی ( جوامـع بومی و ابتدایـی ) شکل گرفتـه است و در این راستـا چندین کتاب راهنمـا و الگوهـای کاری در کشورهای خارجی بـه  چاپ رسـیده که از جمله می‌توان  به کتاب «یادداشت‌ها و تحقیق در انسان‌شناسی» (Notes and Queries on Anthropology) اشاره کرد. این کتاب برای اولین بار در سال ۱۸۷۴ توسط انجمن بریتانیایی توسعه علم (British Association for the Advancement of  Science) منتشر شد تا مسافران سرزمین‌های دور (سیاحان) را در مشاهده و ثبت درست موضوعات انسان‌شناختی کمک کند و افراد غیرانسان‌شناس را در مطالعه و گردآوری اطلاعات لازم درباره مطالعات علمی انسان‌شناسی در کشورهای خود توانا سازد. این کتاب برای بار دوم در سال‌های ۱۸۹۲ توسط «موسسه  انسان‌شناسی رویال انگلستان»(Royal Anthropological Institute)  منتشر شد و تا امروز چندین بار با ویرایش‌های تازه تجدید چاپ شده است.

لوبره، پژوهش‌گر فرانسوی در سال ۱۹۵۱ کتابی را با عنوان تحقیق روستایی به تألیف رساند که به عنوان مهمترین و مفصل‌ترین راهنمای مطالعات روستایی یا مونوگرافی روستایی به حساب می‌آید. مارسل موس نیز در سال ۱۹۴۷ در کتاب راهنمای مردم‌نگاری، تقسیم‌بندی‌هایی را در خصوص حوزه‌ها و موضوعات مردم‌نگاری ارائه کرده است.

در ایران از دهه‌ی ۱۳۴۰ مرکز فرهنگ مردم و  مرکز مردم‌شناسی ایران دفترچه‌های راهنمای کوچکی را جهت پژوهش و مشخص نمودن موضوعات مورد مطالعه در حوزه‌ مردم‌نگاری و فرهنگ عامه تنظیم تنظیم و تدوین کرده‌ بودند. این جزوات، خصوصا جزوه مرکز فرهنگ مردم، به لحاظ مردم‌نگاری علمی دارای مشکلات و نواقصی در طبقه بندی، ساختار و موضوعات مورد پژوهش بود.

لذا تالیف و تدوین کتابی مرجع در این زمینه شدیدا مورد نیاز بود. در این راستا در سال ۱۳۸۳ طرحی توسط موسسه میراث فردا به واحد فرهنگ مردم مرکز تحقیقات صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران ارائه شد و مورد موافقت قرار گرفت. محمد صادق دقتی نجد مسئولیت پژوهش و تالیف کتاب را بر عهده داشت. دکتر منیژه مقصودی استادیار گروه انسان‌شناسی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران به عنوان مشاور طرح و دکتر علی بلوکباشی به عنوان ناظر فنی با این طرح همکاری نمودند. همچنین سه تن از پژوهش‌گران در تدوین چهار حوزه از شانزده حوزه مردم‌نگاری با مولف همکاری داشتند.

طرح مذکور در مدت یک سال به اجرا درآمد و در دو جلد تالیف و تدوین گردید. جلد نخست از منظر پیشینه، روش و موضوع، مردم‌نگاری و مونوگرافی را مورد بررسی قرار می‌دهد و سپس تاریخچه‌ای از تحولات مردم‌شناسی و مردم‌نگاری ایران ارائه می‌دهد.

جلد دوم الگویی کاری جامعی را برای مطالعات مردم‌نگاری ارائه می‌دهد که بسیار حایز اهمیت است. این الگو شانزده حوزه پژوهشی  را شامل می‌شود که هر یک موضوعات متنوعی را عنوان می‌کنند.

 

 همکاران پروژه:

ردیف

اسامی همکاران

مسئولیت

۱

محمد صادق دقتی‌نجد

پژوهش‌گر اصلی و مولف

۲

دکتر منیژه مقصودی

مشاور طرح

۳

دکتر علی بلوکباشی

ارزیاب نهایی طرح

۴

منصور مرادی

پژوهش‌گر همکار

۵

معصومه رخشا

پژوهش‌گر همکار

۶

طاهره متولی

پژوهش‌گر همکار