طرح جامع مطالعاتی عشایر کوچرو تالش

کارفرما : موسسه میراث فردا

مجری : موسسه میراث فردا

کاربرد طرح : چند منظوره

سال اجراء : ۸۹ ـ ۱۳۸۶

 

از ساحل غربی سفید رود تا رودخانه رود ارس و از ارس تا کورا، ارتفاعات سرسبز و بلندی بر حاشیه دریای خزر کشیده شده که به ارتفاعات تالش معروف است. در میان این ارتفاعات از هزاره‌ قبل از میلاد قومی زندگی ‌می‌کردند که به «ثاتاگوش» معروف بودند و سپس «کادوسیان»، «طیلسان» و سرانجام «تالشان» نامیده شدند.

پیشینه تاریخی این قوم به قبل مادها، یعنی زمان اورارتو‌ها می‌رسد. در واقع کادوسیان یکی از اقوام کهن ایرانی هستند که قبل از ورود آریائیان در این سرزمین زندگی می‌کردند. آنان دارای حکومتی قدرتمند بوده و نشانه‌هایی از تمدن کهن در میان آنان یافت شده است.

در طی جنگ‌های ایران و روس و طبق قرارداد گلستان (۱۲۲۹ ﻫ .ق) و قرارداد ترکمن‌چای (۱۲۴۳ ﻫ .ق) مناطق شمالی تالش و آذربایجان از ایران جدا شده و رود ارس که ارتفاعات شمالی و جنوبی تالش را از هم جدا می‌کرد، به عنوان مرز ایران و روسیه شناخته شد. محدوده جغرافیایی مناطق تالش‌نشین ایران از شرق به سفید رود، از غرب به رود ارس، از شمال به دریای خزر و از جنوب به مناطق آذری نشین در استان اردبیل و زنجان منتهی است.

امروزه ‌تالشی‌ها در مناطق شهری و کوهستانی پراکنده‌اند. عشایر تالش زمستان‌ها را در دامنه‌ها (قشلاق) و تابستان‌ها را در بالای ارتفاعات (ییلاق) سپری می‌کنند. در امتداد ارتفاعات تالش، اغلب رودخانه‌هایی که به سمت جلگه سرازیرند، مسیرهای کوچ عشایر بوده که اصطلاحا به آن «روخان» گفته می‌شود که در واقع همان «ایل‌راه» است.

شیوه‌های زندگی و کوچ عشایر تالش و همچنین زبان، فرهنگ و سنن آنها  تفاوت بارزی با دیگر عشایر ایران دارد و شاید بتوان گفت در نوع خود خاص و منحصر به فرد است.

نوع کوچ تالشی‌ها عمودی است و از اوایل فروردین ماه مناطق قشلاقی خود را در دامنه‌ها که پوشیده از درختان جنگلی است رها کرده و به سمت مراتع ییلاقی که در بالای ارتفاعات قرار دارد، حرکت می‌کنند. کوچ از ییلاق به قشلاق و بالعکس به یکباره صورت نمی‌گیرد و در میان این دو، چندین اقامت‌گاه میانی و موقت اطراق وجود دارد که اصطلاحا به آنها «میان بند» می‌گویند. (بند اصطلاحی است که تالشان به قسمت‌های مختلف کوهستان داده‌اند). مدت اقامت در میان‌بندها و حتی در ییلاق و قشلاق، هر چند در محدوده‌های زمانی خاصی صورت می‌گیرد، با این وجود تابع شرایط آب هوایی است. به طور کلی عشایر تالش به هنگام کوچ از قشلاق به ییلاق و برعکس در «پایین بند»، (آجور یا آجیر) «میان بند» (نصفه رخن) و «بالا بند» (گیریه) ساکن می‌شوند. مدت اقامت در هر یک از این مکان‌ها و حتی تعداد این مکان‌ها و اسامی‌ آنها بر حسب روخان‌ها در مناطق مختلف تالش متفاوت است.

امروزه تالشی‌ها از ساختار منسجم ایلی همچون گذشته برخوردار نیستند. ساختار خویشاوندی تالشی‌ها در گذشته بر «ایل»، «تیره»، «طایفه» و «خانوار» مبتنی بود. اما امروزه تنها می‌توان ساختار طایفه‌ای را در میان تالش‌ها جستجو کرد و بارزترین ساختار موجود خانوار است که از مجموع چند خانواده تشکیل می‌شود.

با این وجود بزرگ‌ترین واحد‌ کوچ در میان عشایر تالش چه در قدیم و چه امروز، از یک خانوار تشکیل می‌شود که آن را «کوچ» گویند و این یکی از ویژگی‌های خاص و منحصر به فرد کوچ تالشی است که نظیر آن در میان هیچ یک از عشایر ایران نمی‌توان یافت.

هزاران سال زندگی کوچ نشینی در میان قوم تالش، فرهنگ غنی و پرباری را از لحاظ آیین‌ها، باورها، سنن، شیوه‌های معیشت، زبان، ادبیات، مسکن، خوراک، پوشاک،… بوجود آورده است که بسیاری از آن با تقلیل زندگی کوچگری، اسکان عشایر و رو آوردن به زندگی شهری و مشاغل دولتی و صنعتی، از بین رفته یا فراموش شده‌اند. با این وجود، بخش مهمی از این فرهنگ غنی هنوز در میان عشایر تالش جاری است.

از آنجایی فرهنگ عشایر تالش و زندگی کوچ‌گری آنها کمتر مورد توجه مراکز پژوهشی و دانشگاهی قرار گرفته و همچنین شیوه‌های زندگی و زبان و فرهنگ این قوم  از نیم قرن اخیر به دلیل  ایجاد مشاغل صنعتی، توسعه زندگی شهری، ورود ابزار و ماشین‌آلات جدید به حوزه زندگی عشایر و در کنار آن سیاست‌های ملی مبنی بر حفظ جنگل‌ها و مراتع، دستخوش تغییر و تحول شده است، موسسه میراث فردا در سال ۱۳۸۶ به منظور بازشناسی و ثبت و ضبط فرهنگ کهن این بخش از سرزمین ایران، طرح مطالعات مردم‌شناختی گسترده و چند منظوره‌ای را در منطقه عمومی تالش آغاز کرد.

به همین منظور در اسفند ماه ۱۳۸۶ سفر اکتشافی به منطقه به منظور شناسایی محورها، قلمرو پژوهش، گفتگو و هماهنگی با عوامل بومی، شخصیت‌های فرهنگی و مطلعین محلی، هماهنگی با ادارات و سازمان‌های مرتبط، ایجاد فضای کار و شناسایی امکانات و قابلیت‌های منطقه و موانع و مشکلات آن، تهیه منابع و مستندات محلی،  برآورد نیازمندی‌ها و هزینه‌های پژوهش‌های میدانی و برخی موضوعات دیگر به عمل آمد. در این سفر، محورهای «شاندرمن» و «اورما ملال» به عنوان دو محور پژوهش‌های میدانی انتخاب شدند.

در سال ۱۳۸۷ مطالعات اسنادی توسط یک گروه ۴ نفره از کارشناسان ارشد مردم‌شناسی موسسه بر اساس منابع موجود و محورهای مطالعاتی مورد نظر انجام پذیرفت. در سال ۱۳۸۸ با اعزام دو گروه پژوهشی با تجهیزات کامل به منطقه و استقرار آنها در دو محور شناسایی شده، کار پژوهش‌های میدانی و مردم‌نگاری آغاز شد که به مدت یک سال تمام، از خرداد ۱۳۸۸ تا خرداد ۱۳۸۹ ادامه داشت و یک دوره کامل کوچ را شامل می‌شد. در این مرحله از اجرای پروژه، هر یک از گروه‌ها در کنار یک خانوار کوچرو قرار گرفتند. با آنها زندگی کردند، کوچ کردند، در سرما و گرما، برف و باران در کنار آنها بودند، با آنها غذا خوردند، کار کردند و در تمام لحظات زندگی روزمره آنها حضور داشتند که به تدریج به ارتباط عمیق و مشارکت گروه با اعضای خانواده، خصوصا در محور اورما ملال انجامید. اعضای گروه بعد از هر سفر مطالعاتی که حدود ۱۰ تا ۱۵ روز به طول می‌انجامید، مدتی را برای استراحت به شهر خود بازمی‌گشتند. در طول این سفرها گزارشات مردم‌نگاری پژوهش‌گران، عکس‌ها، فایل‌های صوتی و کلیه دستاوردهای پژوهش‌های میدانی جهت تلخیص و طبقه‌بندی به واحد پژوهش موسسه تحویل داده می‌شد.

حاصل پژوهش‌های میدانی این طرح مطالعاتی حدود ۶۰۰ صفحه گزارش میدانی، ۱۳۰۰ صفحه مصاحبه (بیش از ۸۰ ساعت فایل صوتی)، ۳۰۰۰ قطعه عکس مردم‌نگاری و تعدادی طرح اتنوگرافی (ترسیمی) است و در کنار آن برخی اسناد فرهنگی و موسیقی محلی نیز گردآوری شده است.

تلخیص و طبقه‌بندی در سال ۸۹ ـ ۱۳۸۸ توسط دو نفر از همکاران موسسه در واحد پژوهش انجام گرفت و در سال ۱۳۹۳ تحلیل و تدوین اطلاعات و تالیف کتب انجام خواهد شد. عکس‌های مردم‌نگاری تهیه شده به صورت جداگانه در یک مجموعه روایی به چاپ خواهد رسید. همچنین این عکس‌ها دستمایه‌ای خواهد بود برای برگزاری نمایشگاه‌های عکس در داخل و خارج از کشور.

تولید فیلم مردم‌نگار و مستند که یکی از اهداف این طرح مطالعاتی بود، در سال ۱۳۹۰ به مرحله اجرا درآمد. در فروردین ماه همان سال گروه فیلمبرداری موسسه عازم منطقه شد تا بر اساس پژوهش‌های انجام گرفته و اطلاعات به دست آمده، کوچ عشایر تالش را در محور اورما ملال به تصویر کشد. از فروردین تا اسفند، با انجام ۱۴ سفر فیلمبرداری، کلیه مقاطع کوچ عشایر تالش از ییلاق به قشلاق و بالعکس در چهار فصل سال و همچنین شیوه‌های زندگی آنها به تصویر کشیده شد. (ر. ک به پروژه‌های واحد فیلمسازی موسسه).

تا کنون در اجرای این پروژه مطالعاتی ۱۹ نفر از کارشناسان ارشد مردم‌شناسی، کارشناسان محلی، راهنمای بومی و عکاس در مراحل مختلف پژوهش اکتشافی، اسنادی، میدانی و طبقه‌بندی و تلخیص اطلاعات همکاری داشته و مدیریت آن را محمد صادق دقتی نجد بر عهده دارد.

 

همکاران پروژه(تا کنون):

ردیف

اسامی همکاران

مسئولیت

۱

محمد صادق دقتی نجد

مدیر پروژه

۲

یلدا زینعلی

مسئول گروه مطالعات اسنادی

ـ همکار پژوهشی سفر اکتشافی

۳

فرشته حسینی

پژوهش‌گر اسنادی

۴

فرزانه فضلی

پژوهش‌گر اسنادی

۵

نسیم عباس زاده

پژوهش‌گر اسنادی

۶

طاهره متولی

ـ تلخیص و تدوین گزارشات میدانی

ـ همکار پژوهشی سفر اکتشافی

۷

امیر شکرگزار

ـ مطلع و راهنمای بومی

ـ مسئول هماهنگی محلی

۸

جلال جعفرپور

پژوهش‌گر میدانی

۹

زینب لطف‌علی خانی

پژوهش‌گر میدانی

۱۰

مهدی حیدری

پژوهش‌گر میدانی

۱۱

فیروزه هیبتیان

پژوهش‌گر میدانی