ميراث فردا » طرح جامع مطالعات مردم‌شناختی محلات منطقه 19 شهرداری تهران

طرح جامع مطالعات مردم‌شناختی محلات منطقه ۱۹ شهرداری تهران

کارفرما : شهرداری منطقه ۱۹

مجری : موسسه میراث فردا

کاربرد طرح : تهران شناسی

سال شروع : اردیبهشت ۱۳۹۰

اتمام طرح: مرداد ۱۳۹۲

 

بی‌شک کلان شهرها بر اثر پدیده مهاجرت شکل گرفته‌اند. این بافت‌‌های عظیم جمعیتی لایه‌هایی از مهاجرت را دور یک هسته مرکزی شکل داده‌اند. هر لایه‌ بازمانده‌ یک دوره تاریخی است و روایتی از رخدادهای اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، … جامعه را در دل خود دارد.

عدم برنامه‌ریزی و سامان‌دهی به موقع این‌لایه‌ها، نه تنها مشکلاتی را از لحاظ ساختاری و کالبدی ایجاد می‌کند، که مهم‌تر از آن بحران‌های فرهنگی و هویتی را در خود مدفون می‌سازد و با گذشت زمان و ایجاد لایه‌های بعدی، عمیق‌تر شده و خاکستری روی آن را می‌پوشاند. خیزش‌گاه اغلب آسیب‌های اجتماعی، بحران‌های فرهنگی و هویتی مدفون شده در زیر این لایه‌هاست.

طرح جامع مطالعات مردم‌شناختی با هدف بازیابی هویت تاریخی، فرهنگی و اجتماعی ساکنان محلات سیزد‌ه‌گانه منطقه ۱۹، سعی دارد حاشیه جنوبی تهران که به دروازه پایتخت معروف است، در زیر خاکستری از بحران‌های فرهنگی و هویتی مدفون نگردد و مدیران و برنامه‌ریزان شهری با شناختی بهتر نسبت به برنامه‌ریزی‌های توسعه شهری همسو با نیازهای فرهنگی شهروندان اقدام کنند و از تعامل و مشارکت آنان در توسعه و عمران و آبادانی منطقه بهره‌مند شوند.

سرآغاز مطالعات شهری توسط جامعه‌شناسان و انسان‌شناسان را باید به دهه ۱۹۲۰ در امریکا نسبت داد. مهاجرت‌های گسترده اروپائیان بعد از جنگ جهانی اول از یک‌سو و مهاجرت سیاهان آفریقایی از سوی دیگر و همچنین حضور سرخپوستان در مراکز شهری، آمریکا را در بحران اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و حتی سیاسی عمیقی فر برد. تراکم جمعیت در مراکز شهری افزایش یافت و کلان‌شهرها پدید آمدند.

مهاجران که در رویارویی با محیطی بیگانه، زبان، سنن و دیگر ویژگی‌های فرهنگی خود را در تعارض می‌دیدند، جدایی از سرزمین مادری و نامانوسی با جامعه بیگانه، گسست فرهنگی عمیقی را در آنها پدید آورده بود. بحران هویت و فشارهای اجتماعی و اقتصادی آنان را در آستانه شکست قرار داده و برنامه‌ریزی‌های دولت در همه سطوح به خاطر حضور گسترده مهاجران و فرهنگ‌های مختلف، مذاهب و نژادهای گوناگون با مشکل جدی مواجه شده بود. در چنین شرایطی دولت امریکا شدیداً به راه‌حل‌های کارآمد نیازمند بود. طرح مطالعات شهری در ابعاد فرهنگی و اجتماعی با حمایت‌های همه جانبه دولت توسط مراکز علمی و دانشگاهی آغاز شد و مکتب شیکاگو و انسان‌شناسی فرهنگی در سایه این ضرورت اجتماعی شکل گرفت.

انسان‌شناسی فرهنگی با بهره‌گیری از شیوه‌های مردم‌نگاری مطالعات خود را، علاوه بر جوامع بومی، در جوامع شهری نیز متمرکز با این وجود، ورود خاص مردم‌شناسی به مطالعات شهری از دهه ۱۹۵۰ در فرانسه و با موضوع حاشیه نشینی آغاز شد.

در دهه ۱۹۶۰ با شکل‌گیری انسان‌شناسی شهری، شهر نه تنها از منظر تاثیر‌پذیری و تاثیر‌گذاری گروه‌های قومی ساکن در آن، بلکه به عنوان پدیده نوین مورد توجه انسان‌شناسان قرار گرفت و تغییراتی در روش و ادبیات انسان‌شناسی پدید آمد که با بهره‌گیری از برخی شیوه‌های جامعه‌شناسی و ادبیات دیگر گرایش‌های مطالعات شهری همراه بود.

استفاده از روش‌های پژوهشی غیر‌‌ مردم‌نگاری امکان شناخت عمیق جوامع شهری را با تردید مواجه می‌ساخت. به همین خاطر و به خاطر پیچیدگی‌های فرهنگ شهری، ورود به این حوزه مطالعاتی همواره با تردید همراه بوده است. به طور کلی این نوع مطالعات با پیچیدگی و مشکلات بسیار همراه است. پیچیدگی در موضوع و دشواری در روش.

پیچیدگی‌های فرهنگی در شهرهای صنعتی و مدرن به اوج خود می‌رسند. تغییرات زمانی و مکانی سریع پدیده‌های فرهنگی، حضور خرده‌فرهنگ‌های مختلف، گوناگونی و تنیدگی فضاهای شهری، تنوع دیدگاه‌ها یا اعتقادات انسانی، روابط و نقش پیچیده نظام‌های اجتماعی و گروه‌ها و نهادهای شهری، پیچیدگی روابط انسانی و مناسبات اجتماعی، تاثیر‌گذاری نظام سیاسی بر جامعه، حریم‌های خصوصی و فضاهای اعتقادی غیر قابل دسترس، کلاف سردرگم روابط علی پدیده‌ها و صدها عامل دیگر که پیچیدگی فرهنگ شهری را رقم می‌زنند.

مردم‌شناسی و یا انسان‌شناسی شهری در ایران بسیار نوپاست و ورود به آن با دشواری‌های بسیاری همراه است. هر چند پیشینه مطالعات جامعه‌شناسی شهری به چند دهه پیش برمی‌گردد و از دهه ۱۳۷۰ خورشیدی، با مشخص‌تر شدن مشکلات فرهنگی، اجتماعی و کالبدی کلان شهر تهران، رونق بیشتری گرفته است، اما انسان‌شناسی به طور جدی هنوز به این حوزه ورود پیدا نکرده و تنها برخی تالیفات نظری و معدود مطالعات موردی انجام گرفته است. شاید بتوان طرح جامع مطالعات مردم‌شناختی محلات منطقه ۱۹ شهرداری تهران را اولین نمونه در این حوزه دانست.

موسسه میراث فردا با تجربه بسیار در حوزه مطالعات مردم‌شناسی و مردم‌نگاری، در میان اقوام ترکمن، تالش و سواحل و جزایر جنوبی ایران که به حق احیاگر مجدد سنت مردم‌نگاری و مطالعات مردم‌شناسی بعد از سه دهه در ایران است، در سال ۱۳۸۹ ورود به حوزه مطالعات شهری را آغاز کرد.

طرح جامع مطالعات مردم‌شناختی محلات منطقه ۱۹ تهران به سفارش شهردار منطقه، مهندس فتح‌الهی، در اواخر نیمه دوم سال ۱۳۸۹ به این موسسه پیشنهاد گردید. این طرح با هدف باز‌شناسی هویت تاریخی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی ساکنان بومی و مهاجران حاشیه‌نشین در محلات سیزده‌گانه منطقه صورت می‌گرفت. هر محله به عنوان یک واحد مطالعاتی مورد نظر بود که موضوعات مختلف فرهنگی و اجتماعی را مورد پژوهش قرار می‌داد و دستاورد آن در قالب ۱۳ کتاب به عنوان مرجعی برای تهران‌شناسی قابل ارائه بود.

کار دشواری پیش رو داشتیم، به خصوص آنکه سوای مطالعات موردی و خرد انجام شده توسط این موسسه در مراکز شهری، کاری با این گستردگی که برای اولین بار در تهران به اجرا در می‌آمد، با توجه به نوپا بودن انسان‌شناسی و مردم‌شناسی شهری در ایران، بسیار سخت می‌نمود.

مطالعات مقدماتی و اکتشافی در مدت ۶ ماه انجام گرفت و از فروردین ماه ۱۳۹۰ مطالعات میدانی و اسنادی به طور همزمان آغاز گردید. در ابتدا سه محله به عنوان نمونه هر یک به مدت سه ماه به طور همزمان مورد مطالعه قرار گرفت و در مرحله بعدی پنج محله و سرانجام پنج محله باقی‌مانده انجام شد. پژوهش‌های میدانی در دو محور فضاهای بیرونی و درونی انجام می‌شد و هر یک موضوعات متنوعی را در خصوص پیشینه تاریخی، نظام اجتماعی، نظام فرهنگی و نظام اقتصادی در بر می‌گرفت. در هر محله دو یا سه پژوهش‌گر، اغلب در سطوح کارشناسی ارشد، فعالیت داشتند و یک ناظر بر محتوای اطلاعات و روش کار آنان نظارت داشت.

مردم‌نگاری هر محله که پایان می‌یافت، ناظر محله گزارشات را بررسی و با تایید مدیر پروژه اصلاحات و نواقص گزارشات را به سرپرست گروه اعلام می‌شد. پس از انجام اصلاحات، گزارش نهایی همراه با عکس‌ها و کروکی‌های محله تحویل واحد پژوهش موسسه می‌شد.

مطالعات میدانی پس از یک سال در اسفند ماه ۱۳۹۰ به اتمام رسید. مطالعات اسنادی نیز در بهمن ماه همان سال پایان یافت. مطالعات اسنادی شامل بررسی منابع تاریخی، فرهنگی و اجتماعی منطقه و همچنین مباحث نظری در خصوص مطالعات شهری بود که طی آن کتاب‌ها، نشریات، اسناد و نقشه‌های مختلفی مورد بررسی و فیش‌برداری قرار گرفتند.

از بهمن ماه سال ۱۳۹۰، اطلاعات میدانی و اسنادی هر محله در اختیار گروه تحلیل و تالیف گرفت. این گروه شامل ۵ نفر مردم‌شناس و یا انسان‌شناس بودند. همزمان با تالیف کتاب محله، نواقص محله مجددا توسط گروه به ناظر محله ابلاغ می‌شد. از فروردین ۱۳۹۱ گروه‌های بازنگری که اغلب پژوهش‌گران میدانی محله بودند تشکیل و بازنگری اطلاعات انجام گرفت.

برای هر محله پیشینه فرهنگی و تاریخی کاملی تهیه و تنظیم شد و بر اساس اطلاعات طراحان موسسه اقدام به رسم نقشه منطقه از دوران صفویه به بعد را کردند و برای بافت روستایی هر محله، فضای روستا را بازسازی نمودند. این بخش از کار بسیار سخت و دشوار بود و هر بخش از اطلاعات آن با صرف ساعت‌ها کار میدانی و اسنادی حاصل گردید. همچنین کروکی‌های اتنوگرافی محلات که اتود اولیه آن در مطالعات ریخت‌شناسی توسط پژوهش‌گران تهیه شده بود، توسط طراحان موسسه رسم گردید.

پس از تالیف کتاب محلات و رسم طرح‌ها و کروکی‌ها، بازخوانی مجدد کتب آغاز شد و به تعاریف نظری و ویرایش موضوعات توجه خاص گردید سپس نوبت نمونه‌خوانی صفحه‌آرایی بود که با دقت تمام توسط گروه آماده سازی به انجام رسید. سرانجام بعد از گذشت ۲۸ ماه، در ۳۱ مرداد ماه سال ۱۳۹۲ طرح جامع مطالعات مردم‌شناختی محلات منطقه ۱۹ و تهیه و تدوین ۱۳ جلد کتاب آن به پایان رسید.

در اجرای این پروژه مطالعاتی، ۶۳ نفر از متخصصان مردم‌شناس و سایر رشته‌های مرتبط (تاریخ، معماری، خط شناس و مترجم متون تاریخی، گرافیست) همکاری داشتند. مدیریت پروژه را محمد صادق دقتی نجد بر عهده داشته و یونس صمد‌نژاد به عنوان مشاور با این پروژه همکاری داشتند.

 

همکاران پروژه:

ردیف

اسامی همکاران

مسئولیت

۱

محمد صادق دقتی نجد

مدیر پروژه

(مدیریت پروژه و همراهی در بخش‌های پژوهش، تالیف، تحلیل، بازنگری و طراحی)

۲

یونس صمد نژاد

مشاور پروژه

۳

یلدا زینعلی

مسئول گروه تالیف

(همکاری در بخش‌های تحلیل، تدوین و تالیف)

۴

آتیه عارف پور

مسئول گروه تدوین و صفحه‌آرایی

ناظر پژوهشی

تلخیص، تدوین و نگارش، صفحه‌آرایی

مطالعات اسنادی

۵

هلیا بهرامی

ناظر پژوهشی

تلخیص، تدوین و نگارش، صفحه‌آرایی

مطالعات اسنادی

۶

ثریا لشگری

ناظر پژوهشی

تلخیص، تدوین و نگارش

مطالعات اسنادی

پژوهش‌گر مرحله بازنگری

۷

معصومه الماسی

ناظر پژوهشی

۸

فرزانه محمودی

تلخیص، تدوین

۹

طاهره متولی

تلخیص، تدوین و نگارش

مطالعات اسنادی

۱۰

نفیسه ایمانی

تدوین و نگارش

۱۱

زینب محمدی بندری

تدوین و نگارش

۱۲

زهره سروش‌فر

تدوین و نگارش

۱۳

فرزانه فضلی

تدوین و نگارش

۱۴

حامد بهشتی

تدوین و نگارش

۱۵

فاطمه عزیزی

مطالعات اسنادی

۱۶

الهام عمویی

مطالعات اسنادی

۱۷

پوریا گل محمدی

ـ پژوهش‌گر بافت تاریخی قلعه‌ها

ـ پژوهش‌گر محله صالح‌آباد

ـ پژوهش‌گر محله اسفندیاری

ـ پژوهش‌گر مرحله بازنگری

۱۸

مریم عباسی

ـ پژوهش‌گر محله عبدل آباد جنوبی

ـ پژوهش‌گر محله اسفندیاری

ـ پژوهش‌گر محله بهمنیار

۱۹

جلال جعفر پور

ـ پژوهش‌گر محله دولتخواه

ـ پژوهش‌گر مطالعه اختصاصی بازار خلازیر

۲۰

محمد مهدی حیدری

ـ پژوهش‌گر محله عبدل آباد شمالی

ـ ـ پژوهش‌گر محله شریعتی شمالی

۲۱

ملیحه درگاهی

ـ پژوهش‌گر محله عبدل آباد شمالی

ـ پژوهش‌گر محله شریعتی شمالی

۲۲

زکیه دهقانی

ـ پژوهش‌گر محله خانی آباد شمالی

ـ پژوهش‌گر محله خانی آباد جنوبی

۲۳

طاهره امیرخانی

ـ پژوهش‌گر محله خانی آباد شمالی

ـ پژوهش‌گر محله خانی آباد جنوبی

۲۴

زاهره حسینی

ـ پژوهش‌گر محله صالح‌آباد

ـ پژوهش‌گر محله اسفندیاری

۲۵

الهام قادی

ـ پژوهش‌گر محله بهمنیار

ـ پژوهش‌گر محله اسماعیل آباد

۲۶

زهره نظام محله

ـ پژوهش‌گر محله شریعتی جنوبی

۲۷

ناهید عبدلی

ـ پژوهش‌گر محله نعمت آباد

۲۸

مریم سرود

ـ پژوهش‌گر محله نعمت آباد

۲۹

زینب شاه محمدی

ـ پژوهش‌گر محله نعمت آباد

۳۰

حمیده شریعت نیا

ـ پژوهش‌گر محله شهید کاظمی

۳۱

مژگان حسن دوست

ـ پژوهش‌گر محله شهید کاظمی

۳۲

زهرا کیانی

ـ پژوهش‌گر محله اسماعیل آباد

۳۳

رقیه رحمتی

ـ پژوهش‌گر محله دولتخواه

۳۴

زهرا امیر یزدانی

ـ پژوهش‌گر محله دولتخواه

۳۵

علی رفاهی

ـ پژوهش‌گر محله عبدل آباد جنوبی

۳۶

محمد رضا اسماعیل نژاد

ـ پژوهش‌گر محله شریعتی جنوبی

۳۷

مجید مهدی زاده

ـ پژوهش‌گر محله اسماعیل آباد

۳۸

داود نباتی

ـ پژوهش‌گر محله اسماعیل آباد

۳۹

محمود افشاری

عکاس

۴۰

فرزاد حسینی

عکاس

۴۱

سیاوش قربانی

گرافیست

۴۲

سمیرا داراب پور

گرافیست

۴۳

فایزه دقتی

گرافیست

۴۴

سمانه نعمت الهی

کارشناس معماری و طراح

۴۵

زینب مهدوی

کارشناس معماری و طراح

۴۶

مهدخت ابوالفتحی

کارشناس ارشد تاریخ و نسخ خطی