طرح ارزیابی تاثیرات اجتماعی و فرهنگی احداث پروژه پیاده راه بازار عبدل‌آباد

کارفرما : شهرداری منطقه ۱۹ تهران

مجری : موسسه میراث فردا

کاربرد طرح : بررسی تاثیرات اجتماعی و فرهنگی احداث پروژه‌های شهری

زمان اجرا : ۱۳۹۰
 

توجه به ابعاد فرهنگی و اجتماعی در اجرای پروژه‌های عمرانی و شهری از دهه ۱۹۷۰ مورد توجه کشورهای توسعه‌یافته قرار گرفت. در واقع ارزیابی اجتماعی به منظور کاهش میزان تخریبی که در سایه فن‌آوری‌های نوین و تأثیرات محیطی آن ایجاد می‌شد، پدید آمد. برای نخستین بار در سال ۱۹۶۹ در قوانین سیاست زیست‌محیطی امریکا، ارزیابی تأثیرات محیطی برای تمامی برنامه‌ها و پروژه‌های اجرایی مصوب شد و برای اولین بار در پروژه احداث خط لوله آلاسکا به اجرا درآمد که تأثیرات اجرای پروژه را بر فرهنگ بومیان اینوئیت مورد بررسی قرار می‌داد. به تدریج این شیوه مطالعاتی مورد توجه دیگر کشورهای جهان قرار گرفت و در استرالیا و نیوزلند نیز به اجرا درآمد.

در سال ۱۹۸۰ «انجمن بین‌المللی ارزیابی اجتماعی» (IAIA) تأسیس شد که وظیفه رشد و ارتقای میزان عمل‌کردهای طر‌ح‌های ارزیابی تأثیرات اجتماعی را برای تصمیم‌گیری شناخت‌مند در خصوص سیاست‌ها، برنامه‌ها و طرح‌ها و پروژه‌ها را در جهان بر عهده دارد. بتدریج کشور‌های در حال‌توسعه نیز به ارزیابی تأثیرات اجتماعی توجه نشان دادند و در سال ۱۹۹۵ «کمیته بین‌سازمانی و اصول ارزیابی پیوست اجتماعی» راه‌اندازی شد. در این راستا تا کنون مقالات و کتب متعددی تألیف و به چاپ رسیده است و مراکز علمی و دانشگاهی به این امر توجه خاص نشان داده‌اند.

انجام طرح‌های ارزیابی و پیوست‌های اجتماعی در ایران بسیار نو‌پاست. شاید وزارت نفت را یکی از مراکزی دانست که از دهه ۱۳۴۰ در اجرای پروژ‌های نفتی خود به مطالعه و بررسی موضوعات فرهنگی و اجتماعی بومیان ساکن در محل یا مسیر اجرای پروژه‌ها توجه نشان داده است. در چند سال اخیر نیز شهرداری تهران ارزیابی تاثیرات اجتماعی و فرهنگی (اتاف) پروژه‌های شهری را در برنامه کار خود قرار داده و بسیاری از مراکز علمی ـ پژوهشی و همچنین پژوهش‌گران مستقل را درگیر این نوع از مطالعات اجتماعی شهری نموده است. این نوع مطالعات امروزه به اختصار طرح‌های «اتاف» نامیده می‌شوند.

ابلاغ طرح پیوست فرهنگی در برنامه پنجم توسعه کشور و به دنبال آن برگزاری نخستین همایش ملی ارزیابی تأثیرات اجتماعی به همت معاونت اجتماعی و فرهنگی شهرداری تهران در مهر ماه سال ۱۳۸۹ و با همراهی ۱۵ مرکز علمی، دانشگاهی، اجرایی و وزارت‌خانه‌های دولتی، نشان از اهمیت بنیادی و کاربردی این نوع مطالعات در اجرای پرژه‌های عمرانی و شهری داشت که امید می‌رود در سال‌های پیش رو شاهد تحقق کارآمدی هرچه بهتر آن باشیم.

طرح «ارزیابی تاثیرات اجتماعی و فرهنگی احداث پروژه پیاده‌راه بازار عبدل‌آباد» که در سال ۱۳۹۰ به سفارش معاونت اجتماعی و فرهنگی شهرداری منطقه ۱۹ و توسط واحد پژوهش موسسه میراث فردا به اجرا درآمد، نمونه‌ای از این نوع مطالعات فرهنگی است که در راستای زیبا سازی و ساماندهی فضای اقتصادی بازار معروف عبدل‌آباد تهران صورت گرفت.

بازار عبدل‌آباد (شهید احسانی) در حاشیه جنوبی تهران که به بازار پرده‌ و پارچه فروشی معروف است، به دلیل تنوع اجناس و ارزان بودن قیمت‌ها، مشتریان بسیاری را از نقاط مختلف تهران و دیگر شهرهای ایران را به سوی خود جلب کرده است.

پیشینه شکل‌گیری بازار عبدل آباد به اوایل دهه ۱۳۶۰ برمی‌گردد. اما نخستین گام‌ها در سال ۱۳۵۷ برداشته شد. همزمان با مهاجرت گسترده قوم ترک زبان آذری در سال‌های اولیه انقلاب (۱۳۵۷ شمسی) به اراضی حاشیه‌ی جنوب تهران، گروهی از مهاجران سراب ‌و میانه از روستاهای آتمیان، قزل‌کئچی، امام‌‌چای، اوش‌تولق و گلوجه وارد اراضی روستای عبدل‌آباد شده و سکونت یافتند. شغل اغلب این مهاجران کارگری و گردآوری ضایعات بود که از اصلی‌ترین مشاغل حاشیه‌نشینی به شمار می‌رود. در همین سال فردی به نام میری اطمینانی از طایفه آتمیانی‌ها بر حسب آشنایی با افرادی که در مشاغل حلاجی فعالیت داشتند، اقدام به گردآوری ضایعات پارچه از واحد‌های تولیدی لباس، نظیر بازار تهران و لاله‌زار نموده و به حلاجی‌ها می‌فروخت. دیگر مهاجران آتمیانی که اغلب در کار‌های ساختمانی فعالیت داشتند و یا به گردآوری ضایعات آهن و دیگر مواد مصرفی (کارتن و مقوا، پلاستیک، شیشه، و …) مبادرت می‌کردند، به­ویژه ساکنان خیابان ۱۲ متری (شهید احسانی) که از توان مالی کمتری برخوردار بودند، متوجه درآمد بالای فروش ضایعات پارچه شده و همچون میری اطمینانی به این شغل روی آورند. آنها ضایعات پارچه را گردآوری و یا با قیمتی بسیار ارزان می‌خریدند و در منازل خود در خیابان ۱۲ متری جداسازی کرده و می‌فروختند. این خیابان که بعدها به بازار عبدل‌آباد معروف شد، در آن زمان مغازه‌ای وجود نداشت. از ۱۳۶۳ به بعد بود که ضایعات فروشان آتمیانی و قزل کئچی به فکر ساخت مغازه افتادند. بدین ترتیب از ۱۳۶۵ به بعد خیابان ۱۲ متری (خیابان احسانی) به بازار ضایعات فروشی پارچه در تهران تبدیل شد و خریداران از نقاط مختلف تهران برای خرید ضایعات پارچه به این محل می‌آمدند.

آتمیانی‌ها به عنوان بانیان و گردانندگان اصلی بازار عبدل‌آباد به شیوه بازیافت به خوبی آشنا بودند و با توجه به این عامل، در زمینه‌ی بازیافت ضایعات پارچه پیشرفت کردند. زیرا که بازیافت اساس و بنیان معیشت روستایی در بهره‌گیری بهتر از مواد و عناصر طبیعت پیرامونی است.

ضایعات پارچه در اندازه‌های ریز، متوسط و درشت جداسازی می‌شد. ضایعات ریز را که به آن  اوریون یا دم قیچی می‌گفتند، در تشک‌سازی و مبل‌سازی به کار می‌رفت. ضایعات متوسط که به کف دستی معروف بود در چاپخانه‌ها، تعمیرگاه‌ها، مکانیکی‌ها، تراشکاری‌ها و مراکزی از این دست برای تمیز کردن قطعات ماشین استفاده می‌شد. ضایعات بزرگ‌تر که به کناره (ته توپ) معروف بودند و از ته قواره‌ها یا کناره پارچه‌های بزرگ به هنگام برش حاصل می‌شدند، برای دوخت لباس بچه‌گانه به کار می‌رفتند. علاوه بر آن، ضایعات ریزتری نیز به نام دوک که ریزترین و خردترین بخش پارچه بود، جمع‌آوری و جهت بازیافت به کارخانه‌های تولید پارچه و الیاف فروخته می‌شد.

با این وجود نقطه عطف و رونق اصلی بازار عبدل‌آباد به سال‌های ۱۳۷۴ و ۱۳۷۵ بازمی‌گردد. زمانی که فروش ضایعات پارچه پیچسکین توسط مهاجران میانه‌ای (گلوجه‌ای‌ها) در این بازار مرسوم شد. پیچسکین پارچه بسیار گران قیمتی است که ضایعات آن نیز ارزشمند است. این پارچه‌ها بسیار مورد استقبال خانم‌ها قرار گرفت. چرا که از آن برای دوخت تاپ استفاده می‌کردند؛ جنسی مرغوب با قیمتی ارزان. بتدریج ضایعات پارچه‌های پیچسکین بازار عبدل‌آباد را رونق بخشید و دوخت لباس از ضایعات پارچه رواج یافت. از حدود ۱۳۸۴ نیز برخی آتمیانی‌ها به فروش پارچه و پرده روی آوردند. نخستین شخصی که بنیان پارچه فروشی را در عبدل آباد نهاد، حاج حسن اطمینانی از طایفه آتمیانی‌ها بود.

رشد سریع بازار عبدل‌آباد در کمتر از دو دهه، آن را یکی از قطب‌های مهم ‌اقتصادی تهران تبدیل کرد. از همه خانه‌های خیابان احسانی، مغازه‌ای رو به بیرون باز کرده بودند و بازار هر روز شلوغ‌تر از قبل می‌شد. چنانکه دیگر مغازه‌ای برای اجاره کردن نبود و رقابت سختی برای این کار جریان داشت. فروشندگان حرفه‌ای پرده و پارچه بازار تهران و خیابان مولوی که بازار عبدل‌آباد را محلی مناسب برای فروش اجناس خود می‌دیدند، اقدام به اجاره مغازه‌ در این خیابان کردند. اکثریت فروشندگان محلی که توان رقابت با آن‌ها را نداشتند، مغازه‌های خود را با قیمتی بالا به آنها اجاره می‌دادند. در کوچه‌های دو سمت بازار و حتی در محلات اطراف نیز کارگاه‌های دوخت لباس و پرده ایجاد شد و افراد بسیاری به کار مشغول شدند. علاوه بر پارچه و پرده که اجناس غالب بازار بودند، فروش لباس، وسایل‌ آرایشی، لوازم خانه، سیسمونی بچه و برخی اجناس دیگر نیز رواج یافت. (برای طلاعات بیشتر می‌توانید به کتاب «محله عبدل‌آباد شمالی»، نشر موسسه میراث فردا، ۱۳۹۲، مراجعه کنید)

توسعه بازار عبدل‌آباد در معبری تنگ به طول تقریبی ۱۰۰۰ و عرض ۱۲ متر، مشکلات زیادی را برای ساکنین محله و خریداران و فروشندگان ایجاد کرده بود. وجود تعدادی بیشماری مغازه‌‌های پرده و پارچه ‌فروشی و برخی مغازه‌های دیگر، دستفروشانی که در جلو مغازه‌ها و کنار خیابان بساط پهن کرده و با پوشاندن بخش مهمی از عرض معبر موجب کندی تردد عابرین و خودروها شده و امکان دسترسی را مراجعین را با دشواری همراه می‌کردند، وضعیت نامطلوب رفاهی و بهداشتی معبر به خاطر جوب‌های خیابان، زباله‌ها و نبودن امکانات و مبلمان شهری، همه از جمله مشکلاتی بودند که ضرورت ساماندهی بازار عبدل‌آباد را یادآور می‌شدند.

به همین خاطر در سال ۱۳۸۹ شهرداری منطقه ۱۹ اقدام به ساماندهی دستفروشان، نوسازی معبر و تبدیل آن از یک خیابان به پیاده‌‌راه سنگفرش شده با امکانات بهداشتی و رفاهی کرد. سنگفرش کردن این خیابان، باعث زیبایی بصری بازار گردیده و  از آنجا که در این نوسازی جوی‌های آب در زیر سنگفرشها پنهان شده‌اند، علاوه بر ارتقای سطح بهداشت بازار، مشکل ترافیک در آن حل شد و موجبات رفاه هر چه بیشتر فروشندگان، خریداران و ساکنان را فراهم آورد. با این وجود دستاوردهای اجرای پروژه آن چنان که پیش‌بینی می‌شد فراهم نشد.

در اجرای این طرح مطالعاتی ۱۰ نفر از پژوهش‌گران موسسه در گرایش‌های جامعه‌شناسی و مردم‌شناسی مشارکت داشتند و مدیریت آن را خانم حسن زاده تبریزی و ناظری طرح را  دکتر معافی بر عهده داشتند.

 
همکاران پروژه:

ردیف

اسامی همکاران

مسئولیت

۱

هما حسن‌زاده

مدیر پروژه

۲

دکتر معافی

ناظر طرح

۳

پریسا پوربافرانی

پژوهش‌گر

۴

ایلقار اصغری

پژوهش‌گر

۵

الهام عمویی

پژوهش‌گر

۶

مینا سلیمانی

پژوهش‌گر

۷

فرزانه محمودی

پژوهش‌گر

۸

هلیا بهرامی

پژوهش‌گر

۹

سمیرا عطارد

پژوهش‌گر

۱۰

پریسا پوربافرانی

پژوهش‌گر

۱۱

ایلقار اصغری

پژوهش‌گر

۱۲

فرناز فراهانی

کدگذاری و استخراج اطلاعات

۱۳

امیر بهمن اسماعیلیان

پژوهش‌گر و همکاری در اجرا