فیلم مستند مردم‌شناسی «پرخوانان ترکمن »( نسخه فارسی ـ نسخه انگلیسی )

تهیه کننده : موسسه میراث فردا

مجری : واحد فیلمسازی موسسه میراث فردا

کارگردان : رحیم مرتضی‌وند ـ محمد صادق دقتی نجد

طول فیلم: ۹۰ دقیقه

فیلمبرداری: ۸۷ ـ ۱۳۸۶

تدوین: ۸۸ ـ ۱۳۸۷

ادیت نهایی: ۱۳۹۲

 

فیلم مستند « پرخوانان ترکمن» اولین فیلم موسسه میراث فردا در زمینه‌ «شمنیزم و درما‌ن‌های بومی و آیینی ایران» است که در راستای «طرح جامع مطالعاتی درمانگران بومی و آیینی ترکمن» و به عنوان یکی از اهداف این طرح مطالعاتی در سال‌های ۸۸ ـ ۱۳۸۶ به تولید رسید. این فیلم که در دو نسخه فارسی و انگلیسی تهیه شده است، در سال ۱۳۹۲ مجددا مورد بازبینی و ویرایش قرار گرفت و در سال ۱۳۹۳ به اکران درخواهد آمد. (ر. ک به پروژه‌های واحد پژوهش موسسه).

کارگردانی این فیلم به طور مشترک بر عهده رحیم مرتضی‌وند و محمد صادق دقتی نجد بود. مرتضی‌وند بر وجوه فنی و دقتی بر وجوه مردم‌شناسی و موضوعی فیلم نظارت داشتند و برنامه تولید بر اساس طرح فیلم‌برداری  و طرح تدوین که توسط واحد فیلم موسسه تهیه شده بود، انجام می‌گرفت.

 طی چهار مرحله  فیلمبرداری، از فروردین ۱۳۸۶ تا خرداد ۱۳۸۷، تصاویر بسیاری از پرخوانان و دیگر درمانگران بومی ترکمن، شیوه‌های درمان، نمادها و فضاهای قدسی مرتبط، مراسم و آیین‌های مرتبط، بخش‌هایی از زندگی‌ترکمن‌ها، طوایف ترکمن و حوزه سکونت آنها و موضوعات مرتبط دیگر تهیه شد. حوزه این تصویر‌بردای مناطق وسیعی از استان گلستان و بخشی از استان خراسان شمالی را  که به مناطق ترکمن نشین ایران معروف است، پوشش می‌داد.

با توجه به اهداف چند منظوره «طرح جامع مطالعاتی درمانگران بومی و آیینی ترکمن»، عکس‌ها و تصاویر زیادی در طول سه سال (پژوهش و تولید) تهیه شد تا علاوه بر فیلم‌ پرخوانان ترکمن، چند فیلم اتنوگرافی و مجموعه عکس از شیوه‌های درمان و زندگی و فرهنگ ترکمن‌ها تولید گردد. به همین خاطر حجم فیلمبرداری‌های انجام شده در طول چهار مرحله فیلمبرداری، حدود ۱۰۰ ساعت راش است که به نوبه خود آرشیو کاملی از درمان‌های آیینی و بومی و زندگی و فرهنگ ترکمن‌ها می‌باشد.

اولین مرحله فیلمبرداری به مدت ۱۰ روز، از ۲۲ تا ۳۱ فروردین ماه ۱۳۸۶ انجام گرفت. در این مرحله هشت نفر عوامل تولید (دو کارگردان، دو فیلمبردار، یک دستیار، یک صدا بردار و مدیر تولید) و دو نفر پژوهش‌گر حضور داشتند. در این مرحله تصویربرداری بر روی مناطق گوگلان و یموت نشین در شهرستان کلاله، مینو‌دشت، گلیداغ، مراوه تپه، متمرکز بود. مراسم آیینی، بیماران، پرخوان‌ها و دیگر درمانگران ترکمن ساکن در مناطق روستایی، مکان‌های قدسی مرتبط، زندگی گوگلان‌ها و یموت‌ها، موسیقی‌ پرخوانی، بازسازی رقص خنجر و برخی موضوعات مرتبط دیگر طبق برنامه ریزی در این مرحله به تصویر کشیده شدند.

 در هفتم تیر ماه  ۱۳۸۶ یک سفر هماهنگی چهار روزه به مناطق مراوه تپه و گلیداغ و همچنین بخش غربی استان خراسان شمالی صورت گرفت و در پی آن گروه تولید متشکل از ۷ نفر دومین سفر فیلمبرداری خود را در تاریخ ۲۳ همان ماه به مدت ۸ روز آغاز کرد. این بار طبق برنامه‌ریزی قبلی تصویر‌برداری از مناطق یموت نشین آق قلا، بندر ترکمن، گمیشان شروع شد و بعد به سمت گوگلان‌ها در کلاله و گلیداغ رفتیم. روستاهای بسیاری را درنوردیدیم و در مراسم درمانی و آیینی پرخوان‌ها و درمانگران بومی حضور یافتیم. سرانجام به سمت مراوه تپه و از آنجا به آق قلا بازگشته و دومین سفر خود را به پایان رساندیم.

با توجه به حجم سنگین کار در این مرحله خصوصا در مناطق گوگلان‌نشین کلاله و گلیداغ، گروه فیلمبرداری نتوانست طبق برنامه‌ریزی قبلی به منطقه مانا سملقان و دره جرگلان واقع در شرق استان گلستان و غرب استان خراسان شمالی عزیمت کند. به همین خاطر باید در یک سفر جداگانه بخشی از برنامه انجام نیافته مرحله دوم به اجرا درمی‌آمد. در این رابطه سومین مرحله فیلمبرداری در ۱۷ شهریور ۱۳۸۶ توسط یک گروه چهار نفره آغاز شد. در این مرحله نخست تعدادی دیگر از درمانگران و شیوه‌های درمانی گوگلان‌ها در منطقه گلیداغ تصویربرداری شد. سپس گروه از طریق گلیداغ به سمت خراسان شمالی حرکت کرده و از طریق شهر آشخانه خود را به منطقه مانا سملقان و دره جرگلان رساند. توقف چهار روزه در این منطقه، بخشی از زندگی گوگلان‌ها، تکه‌ها و نخورلی‌ها و شیوه‌های درمانی آنها  را به تصویر کشید. سپس گروه تولید از حاشیه جاده مرزی به سمت مراوه تپه حرکت کرد تا فاصله ۷ ساعته آشخانه را کوتاه کند اما به علت صعب‌العبور بودن راه حوادث زیادی را پشت سر گذاشت.

 آخرین مرحله فیلمبرداری در ۲۳ خرداد ماه ۱۳۸۷ انجام گرفت که در آن یک گروه ۱۱ نفره از عوامل تولید به مدت ۹ روز از شیوه‌های درمانی  و نمادها و فضاهای قدسی و دیگر موضوعات مرتبط در مناطق روستایی و شهری گنبد کاووس، کلاله و گلیداغ تصویربرداری نمودند. در این مرحله علاوه بر تصویربرداری مستند، شیوه‌های کهن پرخوانی و زندگی باخشی‌های دوره‌گرد با بهره‌گیری از چهره‌های بومی بازسازی شد.

بعد از اتمام سفرهای فیلمبرداری، مرحله تدوین فیلم که ایده آن توسط دقتی نجد و بر اساس یافته‌های پژوهشی با ساختاری سینمایی و رویکردی مردم‌شناختی تهیه و تنظیم شده بود، آغاز گردید. راف‌کات‌ها قبلا و بعد از هر مرحله فیلمبرداری انجام گرفته بودند و اکنون نوبت چیدمان تصاویر و ویرایش نهایی بود.

در سال ۱۳۸۸ فیلم پرخوانان ترکمن برای نمایش در «کنفرانس شمنیزم و درمان‌گری آیینی در اسلام و صوفیسم معاصر» (workshop of “Shamanism and Healing in Contemporary Islam and Sufism” ) که توسط مرکز مطالعات اجتماعی و فرهنگی اسکونای سوئیس (Centre for Studies of Society and Culture Ascona ) از ۲۱ الی ۲۳ نوامبر ۲۰۰۸ برگزار می‌شد، فراخوانده شد و از محمد صادق دقتی نجد جهت شرکت در کنفرانس دعوت به عمل آمد. در پاییز همان سال تدوین نسخه انگلیسی فیلم به اتمام رسید. اما به علت برخی نواقص در تدوین و صداگذاری، علیرغم هماهنگی‌ لازم، امکان ارسال و نمایش فیلم در این کنفرانس فراهم نشد.

در زمستان همان سال تدوین نسخه فارسی فیلم نیز به اتمام رسید. اما نیاز به برخی اصلاحات و صداگذاری در نسخه فارسی از یک سو و درگیر شدن موسسه در پروژه‌های تالش و جنوب از سوی دیگر، منجر به توقف سه ساله در ادیت نهایی این فیلم شد تا اینکه در سال ۱۳۹۲ اصلاحات فیلم و صداگذاری انجام و در دو نسخه فارسی و انگلیس آماده اکران گردید.

فیلم مستند « پرخوانان ترکمن » هر چند یک فیلم مردم‌نگاری نیست، اما می‌توان آن را نمونه‌ای از فیلم‌های شناختی (مردم‌شناسی) دانست که با بهره‌گیری از عناصر تصویری و نریشن،  با رویکردی علمی ـ پژوهشی و ساختاری سینمایی به تحلیل و بررسی موضوع می‌پردازد.

 

همکاران پروژه:

ردیف

اسامی همکاران

مسئولیت

۱

محمد صادق دقتی نجد

مدیر پروژه و مولف

۲

منصور مرادی

پژوهش‌گر

۳

نسیم عباس‌زاده

پژوهش‌گر

۴

طاهره متولی

پژوهش‌گر

۵

چایپاد

مترجم مصاحبه‌های محلی

۶

مراد قربانی

راهنمای بومی

۷

ستار فجوری

مطلع و همکار محلی