انسان شناسی تصویری (دو جلدی)

مولف : محمد صادق دقتی نجد

ناشر : انتشارات موسسه میراث فردا

سال چاپ : در حال آماده‌سازی و چاپ

 

 کتاب انسان‌شناسی تصویری حاصل بیش از ۱۵ سال دانش و تجربه مولف در عرصه فیلم، عکس و تصاویر فرهنگی است که با پژوهش‌های گسترده، تجربیات عملی و تدریس دروس این حوزه همراه بوده است.

کتاب انسان‌شناسی تصویری در دو جلد به بررسی جایگاه فیلم، عکس و تصویر در مطالعات مردم‌شناسی و انسان‌شناسی پرداخته و مبانی نظری، اصول روش شناختی، دانش تجربی، شیوه‌های تولید، تحولات تاریخی و نقش و کارکرد آنها را مورد بحث و بررسی قرار می‌دهد.

در جلد نخست مولف، انسان‌شناسی تصویری را مورد نقد و بررسی قرار داده و موضوعات و اهداف این حوزه میان رشته‌ای و همچنین چگونگی شکل‌گیری، تداوم و توسعه آن را برمی‌شمارد. یکی از مباحث اصلی در این فصل، ضرورت یا عدم ضرورت ایجاد این رشته و تناقضات موجود در آن می‌باشد. نگاهی به انسان‌شناسی تصویری در ایران یکی دیگر از مباحث مهم این فصل تلقی می‌شود.

در فصول بعدی مولف به‌ ترتیب به طرح سه مبحث‌ اصلی انسان‌شناسی تصویری، یعنی سینمای مردم‌شناسی، عکاسی مردم‌نگاری و مطالعات و تحلیل انسان‌شناختی تصاویر می‌پردازد.

در بخش سینمای مردم‌شناسی، مولف با اطلاعاتی گسترده به بررسی تحولات تاریخ سینمای مردم‌شناسی، آثار و دستاوردهای نظری و علمی بزرگان این حوزه، پیدایش گونه‌های فلیم اتنوگرافی و اتنولوژی، شیوهای تولید فیلم و اصول روش‌شناختی آنها از منظر هنر و مردم‌شناسی، تحولات و تاثیرات فیلم‌های اتنوگرافی بر مطالعات مردم‌شناسی، نقش و کارکرد فیلم‌های توصیفی (اتنوگرافی) و شناختی (اتنولوژی)، جایگاه سینمای مردم‌شناسی در میان توده به عنوان مخاطبان عام و مراکز علمی و پژوهشی به عنوان مخاطبان خاص، و برخی از مباحث بنیادی دیگر می‌پردازد. در ادامه مولف سینمای مردم‌شناسی ایران را به چالش می‌کشد و با نگاهی به تحولات و آثار خلق شده در آن، از ظرفیت‌ها و موانع موجود سخن می‌گوید. ناکامی سینمای مردم‌شناسی ایران، بی توجهی یا کم توجهی مراکز علمی و دانشگاهی از یک سو و مراکز و مجامع هنری از سوی دیگر و بررسی علل و عوامل آن یکی از مباحث مهم این بخش می‌باشد.

در بخش دوم که به عکاسی مردم‌نگاری و به عبارتی بهتر عکس اتنوگرافی اختصاص دارد، مولف با ارائه تعاریفی از آن، جایگاه عکس را در مطالعات اتنوگرافی به عنوان یک فیش یا سند مطالعاتی و یا به عنوان

بیان مستقل مردم‌نگارانه از دیدگاه‌های مختلف مورد بحث و بررسی قرار می‌دهد و به پیدایش و تحولات عکس اتنوگرافی و آثار بزرگان این حوزه می‌پردازد. کمبود منابع نظری و کم توجهی مراکز مردم‌شناسی به عکس اتنوگرافی، این حوزه از انسان‌شناسی تصویری را ناشناخته و تا حدودی ناکارآمد ساخته است. به اعتقاد مولف عدم دستیابی عکس به جایگاه مستقل در بیان اتنوگرافی، حتی در قالب مجموعه و روایی آن، از یک سو تحت‌ تاثیر نقش فوق‌العاده فیلم در بیان اتنوگرافی است و از سوی دیگر برخاسته از ساختار غیر‌متحرک و صامت‌عکس است که پویایی لازم را برای جذب اطلاعات از طریق ابسرواسیون (observation) به پژوهش‌گر نمی‌دهد. در ادامه این مبحث، مولف به عکاسی و عکس اتنوگرافی در ایران می‌پردازد و فعالیت‌های انجام گرفته و آثار بزرگان این حوزه را بر‌می‌شمارد و یادآور می‌شود عکس اتنوگرافی در ایران بسیار ناشناخته‌تر از فیلم اتنوگرافی است.

بخس سوم کتاب به مطالعات مردم‌شناسی و انسان‌شناسی بر روی تصاویر متمرکز است. در این حوزه، مراد از تصویر، عکس یا فیلم اتنوگرافی نیست، بلکه هر گونه عکس، فیلم، دیوار نگاره‌، تابلو‌ی نقاشی، پوستر، طرح‌ و هر آن چه که در جایگاه تصویر می‌نشیند و به موضوع انسان و جهان پیرامون او مربوط است، موضوع مورد مطالعه مردم‌شناسی است. مولف در این بخش با اشاره به پیشینه این نوع مطالعات، آثار و بزرگان آن و شیوه‌های مطالعه، نقش و کارکرد آن را در شناخت الگوهای فرهنگی، تحولات فکری و اجتماعی جامعه بسیار کارآمد می‌داند که می‌تواند سمت و سوی تحولات جامعه و گرایشات فرهنگی آن را آشکار سازد. مولف این بخش از انسان‌شناسی تصویری را در ایران بسیار نوپا می‌داند که از اواسط دهه‌ی ۱۳۸۰ آغاز گردیده و به لحاظ روش شناسی، مطالعات علمی و آکادمیک صورت نمی‌گیرد و بیشتر جنبه نقد و بررسی تصویر را دارد.

کتاب انسان‌شناسی تصویری را می‌توان یکی از منابع معتبر در این حوزه دانست که به نوعی می‌تواند خلاء موجود منابع این حوزه را پر نماید و به نیازهای علمی، پژوهشی و تولیدی دانشجویان و علاقه‌مندان رشته‌های علوم اجتماعی، سینما و عکاسی پاسخ دهد. از آنجایی که در این اثر قواعد تولید فیلم‌های مردم‌شناسی، عکس‌های اتنوگرافی و شیوه‌های مطالعه مردم‌شناسی تصاویر ارائه شده است، می‌تواند در تولیدات فیلم و عکس  و مطالعات فرهنگی مورد استفاده قرار گیرد. این کتاب هم اکنون در مرحله بازبینی قرار دارد و بزودی توسط انتشارات موسسه میراث فردا به چاپ خواهد رسید.